Nga Davide Padoa*,
Arkitekt – CEO i Design international

Duke ecur nëpër “Drawing Life”, ekspozitën kushtuar Gaetano Pesce në Qendrën për Hapje dhe Dialog (COD) në Tiranë, e gjeta veten duke reflektuar jo vetëm mbi punën e një prej mendjeve krijuese më me ndikim të Italisë, por edhe mbi kuptimin më të thellë të vetë arkitekturës.

E kuruar nga Maria Cristina Didero dhe Francesca Molteni, dhe e promovuar nëpërmjet bashkëpunimit të COD dhe Institutit Italian të Kulturës në Tiranë nën drejtimin e Alessandro Ruggeri, ekspozita mblodhi një audiencë të jashtëzakonshme, përfshirë Kryeministrin e Shqipërisë Edi Rama, Ambasadorin e Italisë në Shqipëri Marco Alberti dhe anëtarë të komuniteteve kulturore dhe diplomatike. Megjithatë, përtej rëndësisë së ngjarjes, ishte vetë vepra që më tërhoqi vëmendjen.

Si shumë arkitektë të gjeneratës sime, gjithmonë e kisha admiruar Gaetano Pesce si një dizajner dhe artist vizionar. Objektet e tij ikonike, përdorimi i tij jokonvencional i materialeve dhe eksperimentimi i tij i patrembur i kanë siguruar vendin e tij në historinë e dizajnit bashkëkohor. Por, ndërsa lëvizja nëpër ekspozitë, kuptova se ajo që më fascinonte më shumë nuk ishte Pesce, projektuesi. Ishte Pesce, arkitekti.

Gaetano Pesce (1939-2024)

Arkitektët mendojnë përmes vizatimeve. Ne komunikojmë përmes planeve, seksioneve dhe ngritjeve. Ato janë mjetet përmes të cilave idetë marrin formë dhe përfundimisht bëhen realitet. Megjithatë, në duart e Pesce, këto instrumente tejkaluan qëllimin e tyre tradicional. Ato u bënë shprehje të vetë jetës.

Vizatimet e tij nuk janë përshkrime teknike të objekteve të përfunduara. Ato janë eksplorime të gjalla. Ngjyra, forma dhe materiali duket se rrjedhin lirshëm nëpër faqe, të pakufizuara nga kufijtë disiplinorë. Duke i parë ato, ndihet se vepra është ende në zhvillim, ende në lëvizje, ende në zhvillim.

Kjo ide e lëvizjes më rezonoi thellë.

Ndërsa reflektoja mbi punën e Pesce, kuptova se megjithëse karrierat tona ndiqnin rrugë të ndryshme, ne ndajmë një ambicie të përbashkët: t’i japim formë fizike jetës.

Pesce e arriti këtë përmes vizatimeve, objekteve, eksperimentimit me ngjyra dhe materiale. Gjatë gjithë udhëtimit tim arkitektonik, kam kërkuar të arrij një objektiv të ngjashëm përmes ndërtesave dhe vendeve të projektuara për t’u animuar nga përvoja njerëzore.

Titulli i monografisë së Rizzoli-t kushtuar punës sime, Ndërtesa në Lëvizje, Vende Takimi, kap një filozofi që ka udhëhequr pjesën më të madhe të praktikës sime. Arkitektura, për mua, nuk ka qenë kurrë krijimi i objekteve statike. Ka qenë krijimi i mjediseve që jetojnë përmes lëvizjes, ndërveprimit dhe emocioneve.

Në këtë kuptim, atë që vizatoi Pesce, unë shpesh kam kërkuar ta ndërtoj.

Vepra e tij hodhi poshtë nocionin e përhershmërisë si arritja më e lartë e arkitekturës. Në vend të kësaj, ai përqafoi transformimin, diversitetin dhe paparashikueshmërinë. Objektet e tij duken pothuajse të gjalla, të formuara nga forca që vazhdojnë të veprojnë mbi to edhe pas krijimit të tyre.

Gjithmonë kam besuar se ndërtesat më të suksesshme ndajnë cilësi të ngjashme.

Merrni shembullin e Qendrës Tregtare Morocco. Arkitektura e saj nuk përjetohet përmes një imazhi ose fasade të vetme. Ajo shpaloset përmes një sekuence udhëtimesh, zbulimesh dhe takimesh. Vizitorët lëvizin vazhdimisht përmes perspektivave dhe përvojave në ndryshim. Ndërtesa gjallërohet për shkak të njerëzve që e banojnë atë.

Në Ferrari Centro Stile, lëvizja bëhet thelbi i vetë gjuhës arkitekturore. Ndërtesa mishëron dinamizmin, inovacionin dhe energjinë që përcaktojnë markën Ferrari. Këtu arkitektura nuk është thjesht strehë ose mbyllje. Ajo bëhet një shprehje e lëvizjes.

Kohët e fundit, në Maximall Pompeii, koncepti evoluon më tej. Projekti u konceptua jo thjesht si një destinacion, por si një organizëm i gjallë shoqëror, një vend ku njerëzit mblidhen, lidhen dhe krijojnë kujtime. Suksesi i tij nuk varet vetëm nga arkitektura, por nga jeta që rrjedh përmes saj.

Këtu është ndoshta vendi ku shfaqet lidhja më e thellë me Pesce.

Ne të dy, në mënyra të ndryshme, kemi sfiduar ndjekjen moderniste të përsosmërisë. Pesce festoi parregullsinë sepse e kuptoi se vetë jeta është e parregullt. Diferenca nuk ishte një problem për t’u zgjidhur, por një vlerë për t’u përqafuar.

Arkitektura sot përballet me një sfidë të ngjashme. Në një botë që formësohet gjithnjë e më shumë nga algoritmet, efikasiteti dhe standardizimi, ekziston rreziku që mjedisi ynë i ndërtuar të bëhet i parashikueshëm dhe homogjen. Megjithatë, njerëzit nuk kërkojnë përsosmëri. Ata kërkojnë autenticitet, surprizë dhe lidhje emocionale.

Pesce e kuptoi këtë instinktivisht.

Vepra e tij na kujton se kreativiteti lulëzon kur i lëmë hapësirë ​​individualitetit dhe eksperimentimit. Vizatimet e tij nuk janë thjesht përfaqësime; ato janë akte zbulimi. Ato zbulojnë një mendje që kërkon vazhdimisht mundësi të reja.

Titulli i ekspozitës, “Duke Vizatuar Jetën”, nuk mund të ishte më i përshtatshëm. Pesce nuk po vizatonte thjesht mobilje, objekte ose ndërtesa. Ai po vizatonte përvojën njerëzore në të gjithë pasurinë dhe kompleksitetin e saj.

Si arkitektë, ne shpesh flasim për formësimin e hapësirës. Megjithatë, në fund të fundit përgjegjësia jonë është shumë më e gjerë. Ne po formësojmë kushtet në të cilat zhvillohet jeta. Ndërtesat bëhen kuptimplote jo vetëm për shkak të formave të tyre, por për shkak të përvojave që ato mundësojnë.

Duke qëndruar në ekspozitë në Tiranë, e gjeta veten duke menduar se ndoshta dallimi midis artit, dizajnit dhe arkitekturës është më pak i rëndësishëm nga sa imagjinojmë shpesh. Ajo që ka rëndësi është aftësia për të transformuar idetë në përvoja që i lëvizin njerëzit.

Gaetano Pesce e zotëroi këtë aftësi.

Trashëgimia e tij nuk kufizohet vetëm te objektet që krijoi ose te vizatimet që la pas. Qëndron në lirinë që ai demonstroi – lirinë për të kapërcyer disiplinat, për të sfiduar konventat dhe për të përqafuar paparashikueshmërinë e vetë jetës.

Për ata prej nesh që vazhdojnë të projektojnë ndërtesa, vende dhe qytete, ky mund të jetë mësimi i tij më i qëndrueshëm.

Të vizatosh jetën është një arritje e jashtëzakonshme.

Të ndërtosh për jetën është sfida që mbetet.

*Davide Padoa është Partner dhe Drejtor Ekzekutiv i Design International, praktikës globale të arkitekturës, shitjes me pakicë dhe krijimit të vendeve. Puna e tij, e paraqitur në botimin e Rizzoli-t Motion Buildings Meeting Places, eksploron marrëdhënien midis arkitekturës, lëvizjes dhe ndërveprimit njerëzor përmes projekteve në të gjithë Evropën, Lindjen e Mesme, Azinë dhe Afrikën.