Nga Artur Nura

Spezzano Albanese, Kalabri – Për tri ditë, nga 18 deri më 20 shtator 2026, Spezzano Albanese u kthye në një nga qendrat e rëndësishme të botës arbëreshe. Edicioni i dytë i Expo Arbëria bashkoi delegacione nga Shqipëria dhe trevat shqiptare, përfaqësues të komuniteteve arbëreshe, studiues, artistë, drejtues institucionesh dhe qindra vizitorë, në një program ku kultura, historia, arti dhe zhvillimi ekonomik u vendosën në të njëjtën tryezë.

Mesazhi kryesor i aktivitetit ishte nevoja për të krijuar një rrjet më të fortë ndërmjet komuniteteve arbëreshe në Itali dhe hapësirës shqiptare në Ballkan. Në diskutimet e Expo Arbëria u trajtua edhe ideja se identiteti, gjuha dhe trashëgimia kulturore mund të shërbejnë si burim zhvillimi ekonomik e social.

Një prej momenteve më të veçanta ishte pjesëmarrja e këngëtares Vesa Luma, e cila iu bashkua korit Drita Vox në interpretimin e “Xhamadani Vija Vija”, duke krijuar një nga momentet artistike më të spikatura të manifestimit.

Në program u përfshinë gjithashtu Çmimi Ndërkombëtar i Pikturës “Luigi Amato”, ekspozita kushtuar figurës së Skënderbeut, prezantime librash dhe aktivitete muzikore. Në konkurs morën pjesë rreth pesëdhjetë vepra nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Italia dhe komunitetet arbëreshe.

Nga Spezzano Albanese te San Benedetto Ullano

Një grup personalitetesh të pranishme në Expo Arbëria zhvilloi edhe një vizitë në Agri Art, në San Benedetto Ullano, një hapësirë ku aktiviteti ekonomik është ndërthurur me artin, turizmin dhe ruajtjen e trashëgimisë arbëreshe.

Vizita mori kështu një kuptim përtej një ndalese turistike. Agri Art përfaqëson një shembull të mënyrës se si historia dhe kultura mund të integrohen në një aktivitet ekonomik bashkëkohor.

Në këtë grup ishin, ndër të tjerë, Antonela Hako, Ariana Sinani, Helidon Haliti dhe Mariana Kondi, ndërsa pjesë e pranisë shqiptare në aktivitet ishte edhe Jola Hysaj.

Në Agri Art, vizitorët patën mundësi të njiheshin me hapësirat artistike dhe elementët që pasqyrojnë historinë dhe identitetin arbëresh. Muzeu i artit në ajër të hapur, murale, skulptura dhe koleksione të lidhura me veshjet dhe traditat arbëreshe e bëjnë këtë vend një pikë ku trashëgimia kulturore takohet me sipërmarrjen.

Antonela Hako dhe ideja e një rrjeti ekonomik të grave

Një dimension i veçantë i kësaj vizite ishte ai i bashkëpunimit ekonomik të grave.

Antonela Hako, në cilësinë e përfaqësueses së Dhomës Ekonomike të Grave të Shqipërisë, u interesua për krijimin e kontakteve me gratë që merren me biznes në komunitetet arbëreshe.

Synimi është që këto kontakte të mos mbeten vetëm në nivel njohjeje, por të shërbejnë si pikënisje për organizimin e grave sipërmarrëse, krijimin e një rrjeti ekonomik dhe ndërtimin e partneriteteve të reja.

Kjo qasje i jep një dimension të ri lidhjes mes Shqipërisë dhe Arbërisë. Përtej gjuhës, historisë dhe traditës së përbashkët, krijohet mundësia për bashkëpunim në sipërmarrje, turizëm, produkte lokale dhe shkëmbim eksperiencash.

Arti i Helidon Halitit në këtë takim

Një tjetër figurë e spikatur ishte piktori Helidon Haliti, prania e të cilit solli një dimension të veçantë artistik.

Sipas të dhënave të përcjella nga pjesëmarrësit, Haliti realizoi piktura interesante në kuadër të kësaj eksperience, duke e vendosur artin bashkëkohor në dialog me historinë dhe identitetin arbëresh.

Kjo prani artistike merr një kuptim të veçantë në një aktivitet ku arti ishte një nga shtyllat kryesore. Vetë Expo Arbëria i kushtoi një hapësirë të rëndësishme pikturës përmes Çmimit Ndërkombëtar “Luigi Amato” dhe ekspozitës së veprave kushtuar Skënderbeut.

Personalitete që sollën Shqipërinë më pranë Arbërisë

Prania e emrave nga fusha të ndryshme – nga muzika dhe aktrimi te arti, sipërmarrja dhe turizmi – e zgjeroi karakterin e Expo Arbëria.

Mariana Kondi, Ariana Sinani, Vesa Luma, Helidon Haliti, Antonela Hako dhe Jola Hysaj ishin pjesë e kësaj pranie shqiptare që u ndërthur me përfaqësues të komuniteteve arbëreshe dhe institucioneve lokale.

Në planin institucional, aktiviteti mblodhi përfaqësues të komuniteteve arbëreshe, mes tyre Andriola Kambo dhe kryetarin e Piana degli Albanesi, Rosario Petta. Në qendër ishte ideja e krijimit të një rrjeti më të qëndrueshëm mes komuniteteve që ruajnë identitetin arbëresh në Itali dhe hapësirës shqiptare të Ballkanit.

Arbëria si trashëgimi dhe si e ardhme

Expo Arbëria 2026 përcolli kështu një mesazh që shkon përtej një festivali kulturor. Historia e arbëreshëve, e ruajtur prej më shumë se pesë shekujsh përmes gjuhës, riteve, këngës, veshjeve dhe zakoneve, u vendos përballë sfidave dhe mundësive të së tashmes.

Nga skena e Spezzano Albanese te hapësirat e Agri Art në San Benedetto Ullano, u krijua një panoramë ku kultura, arti, turizmi dhe sipërmarrja mund të funksionojnë si ura bashkëpunimi.

Dhe ndoshta ky është një nga mesazhet më të rëndësishme të Expo Arbëria: identiteti nuk është vetëm kujtesë. Ai mund të jetë edhe rrjet, bashkëpunim, ekonomi, art dhe mundësi për të ardhmen.

Arbëria vazhdon të jetojë në Kalabri. Por takime të tilla tregojnë se ajo mund të jetë një hapësirë ku shqiptarët dhe arbëreshët jo vetëm kujtojnë të shkuarën e përbashkët, por ndërtojnë edhe lidhje të reja për të ardhmen.

Marrë nga Perqasje.com