Nga Dr. Marsela Musabelliu

Drejtore Ekzekutive e Institutit të Studimeve të Globalizimit (AIGS)

Ky vit shënon 80-vjetorin e Gjyqeve të Tokios, të cilat dokumentuan krime të rënda të militarizmit japonez dhe vunë para drejtësisë një pjesë të elitës ushtarake të asaj kohe. Megjithatë, këto gjyqe nuk kanë qenë pa kontestime. Kritikë të ndryshëm kanë vënë në pikëpyetje paanshmërinë e tribunalit dhe mungesën e gjykimit të Perandorit Hirohito, duke e cilësuar në disa raste si “drejtësi e fitimtarëve”.

Në Evropë, Nurembergu është i njohur gjerësisht dhe i integruar në kujtesën historike, ndërsa Gjyqet e Tokios mbeten shumë më pak të diskutuara, pavarësisht se u zhvilluan në të njëjtën periudhë, pas Luftës së Dytë Botërore. Nurembergu (1945) dhe Tokio (1946) ishin tribunale të pasluftës të organizuara nga fuqitë aleate, me synimin për të ndjekur penalisht drejtues politikë dhe ushtarakë të shteteve të Boshtit për krime lufte, krime kundër paqes dhe krime kundër njerëzimit. Të lindura nga i njëjti moment historik, ai i pas Luftës së Dytë Botërore, ato nuk kanë marrë të njëjtën peshë në ndërgjegjen globale. Ndërsa Evropa e ka konsoliduar Nurembergun si simbol të drejtësisë ndërkombëtare, Gjyqet e Tokios mbeten më pak të pranishme në narrativën gjeopolitike.

Gjyqet e Tokios, 1946/Foto nga VCG

Më 5 Prill të vitit 1945, tre ushtarë japonezë dalin nga vendet e tyre të fshehta pas gurëve të mëdhenj dhe dorëzohen./Foto nga VCG

Mes llogaridhënies dhe harresës: zbut, fshi, moho

80 vjet më parë në Tokio, 28 burra qëndruan në bankën e të akuzuarve si kriminelë lufte të Klasit A. Pati 818 seanca gjyqësore, 419 dëshmitarë dhe më shumë se 4 000 prova. Dymbëdhjetë u dënuan me vdekje, ndërsa pjesa tjetër mori burgim të përjetshëm. Gjykata u bë një pikë referimi dhe themeli ligjor i rendit të pasluftës: drejtësi dhe llogaridhënie. Por, Perandori nuk u akuzua kurrë. Dhe Njësia 731, laboratori i luftës biologjike të Japonisë, i shpëtoi gjithashtu llogaridhënies. Në këmbim të të dhënave të eksperimentimit njerëzor, gjenerali Shirō Ishii dhe njësia e tij prej 2 500 personash dolën të lirë: pa gjyq, pa dënim, me anë të një marrëveshjeje sekrete imuniteti e ndërmjetësuar nga Uashingtoni. Prioritetet e Luftës së Ftohtë mbizotëruan mbi drejtësinë. Një zgjedhje pragmatike, mund të thonë disa, por për shumë në Azi dhe në Kinë, është drejtësi historike e munguar.

Japonia shihet gjerësisht në Perëndim si një demokraci paqësore dhe një fuqi e sjellshme. Megjithatë, disa zhvillime të fundit meritojnë vëmendje. Në pranverën e vitit 2025, Ministria e Arsimit e Japonisë miratoi tekste të reja të historisë për shkollat ​​e mesme. Masakra e Nanjing-ut njihet si “Incidenti i Nanjing-ut,” “Gratë ngushëlluese” bëhen “gra të angazhuara në punë të lidhura”. Numri i viktimave paraqitet si i diskutueshëm. Dy botues kontrollojnë 80% të tregut të teksteve shkollore të Japonisë, dhe kritikët argumentojnë se ato ndjekin të njëjtin model: zbut, fshi, moho.

Pastaj janë shpenzimet e mbrojtjes. Në vitin 2023, ato ishin 1.19% të PBB-së. Deri në vitin 2025, ato arritën në 2%, duke arritur rreth 70 miliardë dollarë, duke shënuar 13 vite rresht rritjeje dhe thuhet se kjo është thjesht mbrojtëse.

Maskë kundër ajrit helmues që përdoret nga agresorët japonezë për eksperimentet me trupat e njeriut në vendet e pushtuara gjatë Luftës së Dytë Botërore/Foto nga VCG

Në prill të vitit 2026, qeveria e kryeministres Takaichi rishikoi “Tre Parimet” mbi eksportet e armëve. Një javë pas kësaj, më shumë se 120 ligjvënës vizituan Faltoren Yasukuni, e cila nderon 14 kriminelë lufte të dënuar, ndërsa vetë kryeministrja dërgoi oferta rituale në ditë të njëpasnjëshme.

Që nga miratimi i kushtetutës së saj pacifiste në vitin 1947, Japonia ka ruajtur një kornizë që heq dorë nga lufta. I ashtuquajturi “neo-militarizëm” shihet gjithnjë e më shumë si një forcë destabilizuese që përbën një kërcënim real për paqen rajonale. Historikisht, militarizmi japonez akuzohet se ka shkaktuar luftëra agresive, ka kryer mizori të rënda dhe ka shkaktuar vuajtje të konsiderueshme në të gjithë rajonin e Azi-Paqësorit. Kur militarizmi japonez imponoi mizori në të gjithë Azinë, Gjyqet e Tokios duhej të ishin fjala e fundit. Por, fjalët e fundit kanë rëndësi vetëm nëse njerëzit i kujtojnë ato.

Debati mbi drejtimin e politikës së sigurisë së Japonisë po fiton gjithnjë e më shumë peshë në skenën ndërkombëtare. Në thelb, bëhet fjalë për një pyetje të vjetër, por ende të pazgjidhur: ku mbaron e drejta e vetëmbrojtjes dhe ku fillon rimilitarizimi i një fuqie që historia e ka vendosur në qendër të një agresioni shkatërrues në Azi?

Zhvillimet shqetësuese të 2026-ës

Në një periudhë shumë të shkurtër kohore, janë ndërmarrë disa hapa domethënës: një marrëveshje prej 7 miliardë dollarësh për anije luftarake me Australinë, dërgimi i kontingjentit më të madh ndonjëherë për t’iu bashkuar stërvitjeve ushtarake amerikane në Filipine, si dhe lehtësimi zyrtar i eksporteve të armëve. Këto zhvillime ngrenë pyetje të rëndësishme: çfarë sinjalizojnë ato për drejtimin strategjik të Japonisë? A kemi të bëjmë me një ringjallje të militarizmit dhe cilat mund të jenë pasojat për rajonin dhe më gjerë?

Kryeministrja japoneze Sanae Takaichi në Australinë, më 4 maj të vitit 2026/Foto nga VCG

Gjatë një jave të vetme në prill, u regjistruan disa hapa konkretë: më 17 prill, Japonia dërgoi një anije të Forcave të Vetëmbrojtjes në Ngushticën e Tajvanit, në një veprim që u interpretua si provokues. Më 18 prill, Australia dhe Japonia nënshkruan një marrëveshje prej 7 miliardë dollarësh për furnizimin me anije luftarake, shitja më e madhe ushtarake e Japonisë që nga heqja e ndalimit për eksportin e armëve në vitin 2014. Më 20 prill, Japonia dërgoi kontingjentin e saj më të madh për stërvitje ushtarake të udhëhequra nga ShBA në Filipine. Më 21 prill, Tokio lehtësoi zyrtarisht rregullat për eksportin e armëve.

Një nga veprimet më të diskutueshme ishte ai i 17 prillit. Kjo datë ka një domethënie të veçantë historike për Kinën, pasi lidhet me nënshkrimin e Traktatit të Shimonosekit në vitin 1895, një marrëveshje e pabarabartë që i kaloi Tajvanin Japonisë. Dërgimi i një anijeje ushtarake në Ngushticën e Tajvanit pikërisht në këtë datë u perceptua si një provokim i drejtpërdrejtë dhe simbolik. Kjo përfaqëson fillimin e një periudhe të dhimbshme historike të agresionit japonez dhe luftërave të përgjakshme në Azi. Kjo nuk shihet vetëm si lëvizje teknike, por si sinjal strategjik me domethënie të qartë politike.

Veprimi shihet si pjesë e një qasjeje më të gjerë agresive nga qeveria japoneze. Deklarata të mëparshme nga figura politike japoneze kanë sugjeruar mundësinë e ndërhyrjes ushtarake në rast konflikti në Ngushticën e Tajvanit. Në këtë kontekst, veprimet e fundit interpretohen si hapa konkretë drejt një roli më aktiv ushtarak. Për këtë arsye, prania ushtarake japoneze në një zonë kaq të ndjeshme dhe pikërisht në një datë kaq simbolike, perceptohet si një sinjal alarmi për një përshpejtim të procesit të rimilitarizimit.

Një pjesë kyçe e diskursit lidhet me deklaratat politike japoneze, ku Tajvani përshkruhet si një “linjë jetike” për Japoninë. Ky koncept është problematik, pasi rikujton një mentalitet historik të përdorur edhe në të kaluarën për të justifikuar zgjerimin ushtarak. Sipas këtij interpretimi, ideja e “linjës jetike” ka shërbyer më parë si bazë për politika agresive dhe mund të çojë sërish në një drejtim të rrezikshëm.

“Gra të komfortit”(skllevër seksuale) për ushtarët japonezë gjatë Luftës së Dytë Botërore, vijnë nga vende aziatike si Kinë, Filipinet, gadishulli Korean, Indonezi, Malajzi, Tajlandë etj. /Foto nga VCG

Një zëdhënës i Ministrisë së Jashtme të Kinës kritikoi përpjekjet e forcave të djathta në Japoni për të zbukuruar agresionin, për të ringjallur sektorin e industrisë ushtarake, për të nxitur rishikimin e kushtetutës dhe për të përshpejtuar rimilitarizimin. Sipas tij, ndërsa këto prirje po marrin hov në Japoni, rikthimi te Gjyqet e Tokios merr një domethënie edhe më të madhe bashkëkohore.

Në të njëjtën kohë, ministria kritikoi trajektoren aktuale të sigurisë të Japonisë, duke theksuar që “mbetjet e militarizmit nuk janë zhdukur” dhe po shfaqin shenja ringjalljeje. Ajo akuzoi disa grupe të djathta japoneze se po mohojnë ose shtrembërojnë përfundimet e Gjyqeve të Tokios, po zbukurojnë aktet e agresionit dhe po rishkruajnë tekstet shkollore për të promovuar një rrëfim të shtrembëruar të historisë.

Lehtësimi i eksporteve të armëve, në këtë kuadër, nuk është një hap neutral. Ai mund të shërbejë si instrument për rritjen e ndikimit japonez në Azinë Juglindore, por njëkohësisht edhe si katalizator për një garë më të gjerë armatimesh.

Krahasimet me Gjermaninë shpesh përdoren në këtë debat, por ato nuk janë të njëjta. Gjermania, pavarësisht rritjes së shpenzimeve të mbrojtjes, është ndërtuar mbi një konsensus të brendshëm më të thellë mbi përgjegjësinë historike. Në rastin e Japonisë, kjo marrëdhënie me të kaluarën mbetet më e kontestuar, dhe pikërisht kjo e bën çdo ndryshim në politikën ushtarake më të ndjeshëm në nivel rajonal.

Raporti tejet i komplikuar me historinë

Në sfond qëndron një çështje edhe më e ndjeshme: raporti i Japonisë me historinë e saj të shekullit XX. Për shumë vende në rajon, sidomos Kinën dhe Korenë e Jugut, çdo diskutim mbi zgjerimin e rolit ushtarak të Japonisë nuk mund të shkëputet nga kujtesa e pushtimeve dhe luftës në Azi. Prandaj, debati nuk është vetëm për të ardhmen e sigurisë, por edhe për mënyrën se si e kaluara interpretohet dhe pranohet. Këtu lind edhe një nga kontradiktat më të thella. Kujtesa e Luftës së Dytë Botërore mbetet ende një faktor aktiv politik, jo thjesht një kapitull i mbyllur i historisë.

Njerëzit mbajnë pankarta që shkruajnë “Jo luftë” dhe “Ndal rishikimit kushtetues, zgjerimit ushtarak” gjatë Ditës Përkujtimore të Kushtetutës në Tokio më 3 maj 2026./Foto nga VCG

Një sondazh global në internet nga CGTN-i tregon se 81.8 % e të anketuarve besojnë që revizionizmi historik në Japoni po përputhet gjithnjë e më shumë me ringjalljen e militarizmit, duke përbërë një kërcënim të prekshëm për paqen dhe qëndrueshmërinë rajonale, gjë që kërkon vigjilencë nga komuniteti ndërkombëtar.

Japonia po ndjek një model të ngjashëm me atë para Luftës së Dytë Botërore, përmes tre dimensioneve kryesore. Së pari, ndryshimet graduale në kuadrin ligjor, të cilat lejojnë forcat e vetëmbrojtjes të operojnë përtej kufijve tradicionalë të përcaktuar nga kushtetuta pacifiste. Së dyti, rritja e shpenzimeve ushtarake me ritme më të shpejta sesa rritja ekonomike, duke e renditur Japoninë ndër vendet me buxhetin më të madh të mbrojtjes në botë. Së treti, ringjallja e industrisë së mbrojtjes, jo vetëm për nevoja të brendshme, por edhe për eksport armësh, duke krijuar një cikël ekonomik ku të ardhurat nga eksportet mbështesin më tej militarizimin.

Nga ana tjetër, shtrohet një pyetje themelore: nëse Japonia largohet nga kushtetuta e saj pacifiste e pas Luftës së Dytë Botërore, a do të thotë kjo se marrëveshjet historike të pasluftës po hidhen poshtë? Këto marrëveshje u ndërtuan mbi humbje të mëdha njerëzore, përfshirë viktimat e militarizmit japonez. Sot, disa vende dhe popuj, përfshirë Kinën dhe Korenë e Jugut, e shohin këtë zhvillim me shqetësim. Në Kinë, kjo perceptohet si e papranueshme: një vend që u dorëzua në fund të Luftës së Dytë Botërore sipas kushteve të caktuara tani po ndryshon njëanshmërisht kushtet e rendit të pasluftës.

Së fundi, rimilitarizimi i Japonisë po rikthen frikëra që Azia mendonte se i kishte lënë pas. Për shumë vende të rajonit, kjo nuk është thjesht një çështje sigurie apo strategjie ushtarake, por një kujtesë e errët historike që ende nuk është shuar. Historia në Azi nuk qëndron në libra, ajo vazhdon të ndikojë politikën, aleancat dhe tensionet e sotme. Pikërisht për këtë arsye, çdo lëvizje e Tokios po ndiqet me alarm në kryeqytetet aziatike. Dhe pyetja që po ngrihet gjithnjë e më fort është: a po kërkon Japonia vetëm të forcojë mbrojtjen e saj, apo po hapet rruga për një epokë të re rivaliteti dhe destabilizimi në Azi?

Burimi CGTN