Nga LUAN RAMA

Natasha Lako hyri në letërsinë shqipe në fillim të viteve ’70 të shekullit të kaluar me një zë që nuk kërkonte vetëm të përshkruante botën, por të depërtonte përtej pamjes së saj të parë.

Që nga Marsi brenda nesh, botuar në Tiranë më 1972, e më pas me E para fjalë e botës, më 1979, poezia e saj u shfaq si një mënyrë e veçantë për ta parë botën: sendi nuk mbetet vetëm send, natyra nuk është thjesht peizazh, kujtesa nuk është vetëm e kaluar dhe fjala nuk shërben vetëm për të emërtuar atë që ekziston.

Në hapësirën midis asaj që duket dhe asaj që mund të zbulohet, ajo vendos poezinë.

Kjo hapësirë do të bëhet një nga shenjat më të qëndrueshme të krijimtarisë së saj.

Një peizazh mund të marrë trajtën e trupit; një telefonatë mund të bëhet figurë e largësisë dhe e dëshirës; qindarkat e një telefonate, të një udhëtimi apo të një takimi mund të marrin një peshë shumë më të madhe se vlera e tyre; një fjalë mund të na japë një kuptim tjetër.

Me kalimin e dekadave, kjo prirje nuk zhduket. Ajo zgjerohet.

Poezisë së hershme i shtohen gjithnjë e më shumë kujtesa, historia, koha, qyteti dhe vetëdija mbi fuqinë e gjuhës.

Prandaj Natasha Lako nuk mund të lexohet vetëm si poetja e një periudhe apo e një kohe të caktuar. Ajo duhet lexuar si një krijimtari që ka ndryshuar bashkë me kohën, pa e humbur fillin e saj të brendshëm.

Ky fill nis që herët me një mosbesim ndaj pamjes së parë të gjërave: me ndjesinë se ajo që shohim nuk e shteron atë që një përvojë mund të thotë.
E njohura, sapo kalon përmes vështrimit poetik, mund të zbulojë një tjetër përmasë. Pikërisht kjo lëvizje, nga e dukshmja drejt asaj që nuk shfaqet menjëherë, lidh faza të ndryshme të krijimtarisë së saj dhe i jep asaj një vazhdimësi të natyrshme.

Kur zgjedh të them se edhe ne e kemi zonjën tonë të poezisë, me “zonjë” nuk kam parasysh një shpallje epërsie dhe as një përpjekje për ta vendosur Natasha Lakon mbi poetë të tjerë.

Është një fjalë që nënkupton autoritetin e fituar përmes veprës: pjekurinë e një zëri poetik, qëndrueshmërinë e një bote poetike dhe aftësinë për ta kthyer përvojën individuale në një përvojë me jehonë më të gjerë njerëzore.

Një nga veçoritë e rëndësishme të poezisë së Natasha Lakos është mënyra se si përvoja e gruas hyn në të jo si një temë e veçuar, por si një këndvështrim mbi botën.

Rëndësia e saj nuk qëndron thjesht në faktin se ishte një grua që nisi të shkruante në një hapësirë letrare ku prania e grave ishte ende e kufizuar. Ajo që ka rëndësi është mënyra se si kjo përvojë u shndërrua në materie poetike dhe u çua përtej kufijve të një përvoje thjesht vetjake.

Ajo nuk e mbylli veten në një “poezi femërore”. Përkundrazi, nga përvoja e gruas ndërtoi një subjekt që mund të flasë për dashurinë, dëshirën, kohën, vetminë, kujtesën dhe ekzistencën.

Kështu, në poezinë e saj, nuk ndryshon vetëm ai që flet.

Ndryshon edhe këndi nga i cili bota bëhet e dukshme.

E ZAKONSHMJA SI PORTË DREJT SË PAMATSHMES

Një nga cilësitë më të dallueshme të poezisë së Natasha Lakos është aftësia për të nisur nga konkretja pa u mbyllur në të.

Ajo nuk ka nevojë të largohet nga gjërat e zakonshme për të arritur te simboli. Përkundrazi, e zakonshmja është pikërisht vendi ku fillon shndërrimi.

Në poezinë “Nuk di çfarë ka ndodhur”, peizazhi nuk shërben si sfond dekorativ i një gjendjeje shpirtërore. Kodrat, humnerat, drita, ujërat, zogjtë dhe qielli hyjnë në një lëvizje ku natyra fillon të marrë përmasat e trupit.

Kodrat marrin trajta seksuale e pjellore; peizazhi afrohet me trupin dhe marrëdhënia midis mashkullores e femërores bëhet pjesë e vetë strukturës së natyrës.

Këtu natyra nuk është thjesht një pamje e bukur.

Ajo bëhet trup.

Por edhe më shumë se kaq: bëhet mënyrë për të menduar jetën.

Poezia nis me fjalinë:

“Nuk di çfarë ka ndodhur.”

Kjo mosdije është thelbësore. Folësja nuk ka një shpjegim të gatshëm për përvojën që po përjeton. Ajo ndodhet përballë diçkaje që nuk mund të përmblidhet në një pohim të drejtpërdrejtë.

Dhe pikërisht aty fillon efekti i figurës poetike.

Metafora nuk vjen pas kuptimit. Ajo është një nga mënyrat përmes të cilave kërkohet kuptimi.

Subjekti nuk e di, por poezia sheh.

Kjo është një nga veçoritë më interesante të ligjërimit poetik të Natasha Lakos: ajo i përdor figurat jo vetëm për ta bërë përshkrimin më të bukur, por për të hyrë në një zonë ku përvoja nuk mund të shpjegohet me gjuhën e zakonshme.

Natyra nuk mbetet larg njeriut; ajo kalon përmes hapësirave ku njeriu jeton. Edhe qyteti mund të përfshihet në këtë transformim: drita dhe qielli zbresin deri në rrugët e Tiranës, “pllakë pas pllake”, duke e afruar hapësirën publike me një përvojë që në thelb është intime.

Kështu, e zakonshmja nuk humbet konkretësinë e vet. Përkundrazi, fiton një shtresë tjetër.

Dhe pikërisht kjo është porta drejt së pamatshmes: një realitet i njohur që, pa pushuar së qeni i tillë, fillon të tregojë diçka që nuk mund të shihet me shikimin e parë.

FJALA DHE METAFORA
SI MËNYRË NJOHJEJE

Këtë lëvizje e sugjerojnë që në fillim edhe titujt e dy vëllimeve të para.

Marsi brenda nesh e zhvendos një dukuri të jashtme në hapësirën e brendshme të njeriut.
Marsi nuk është më vetëm muaj; pranvera nuk është vetëm ndryshim i natyrës.

Ajo bëhet përvojë.

Natyra kalon në vetëdije dhe vetëdija e rikthen natyrën të transformuar.

Disa vite më vonë, E para fjalë e botës e çon këtë marrëdhënie edhe më tej.

Vetë fjala vendoset pranë idesë së fillimit, të zanafillës, të krijimit.

Këtu shfaqet një bindje themelore e krijimtarisë së Natasha Lakos: bota nuk është vetëm ajo që ekziston përpara nesh. Përmes gjuhës, ne mund të zbulojmë kuptime që nuk shfaqen menjëherë.

Fjala nuk është thjesht emër.

Ajo është përvojë e kaluar në vetëdije.

Një send ekziston, por përmes gjuhës hyn në botën e kuptimeve.

Një kujtim i përket të shkuarës, por, përmes fjalës mund të rikthehet si prani.

Një përvojë jetohet një herë, por, përmes poezisë mund të marrë një jetë tjetër.

Kjo shihet qartë në poezinë “Dashuri”:

“Njëzet qindarka për të folur me ty,
tridhjetë qindarka për të ardhur tek ti…”

Në pamje të parë, kemi një situatë krejt konkrete: një telefonatë, një udhëtim dhe disa qindarka.

Por poezia e vendos këtë konkretësi përballë një ndjenje që nuk mund të vlerësohet me të njëjtën masë. Njëzet qindarka për të folur, tridhjetë për të ardhur dhe pesëdhjetë për të bërë dashuri krijojnë një botë ku edhe dëshira duket sikur kalon përmes një llogarie të thjeshtë.

Pastaj vjen përmbysja:

“Sikur miliona të më jepnin,
s’do të kthehesha mbrapsht nga ti.”

Këtu qindarkat e pakta vihen përballë miliona-ve.

Vlera e parave ndryshon sapo përballet me atë që kërkon dhe zgjedh subjekti poetik.

Shuma e vogël nuk është më thjesht çmimi i një telefonate, i një udhëtimi apo i një takimi; ajo bëhet pjesë e një përvoje ku dëshira, afërsia dhe dashuria nuk maten më sipas vlerës së parasë.

Në fund:

“Pesëdhjetë qindarka për të bërë dashuri.”

Ky varg e mbyll këtë shkallëzim me një konkretësi të drejtpërdrejtë. Pikërisht kjo përplasje midis gjuhës së parave dhe gjuhës së dashurisë i jep poezisë forcën e saj.

E matshmja dhe e pamatshmja vendosen pranë njëra-tjetrës.

Këtu figura poetike nuk është dekor. Ajo është mënyrë njohjeje: nga një situatë e vogël, konkrete dhe e matshme, poezia hap një përvojë njerëzore shumë më të gjerë.

Të njëjtën lëvizje e shohim edhe në poezinë “Pas shirjes, natën”.

Nisemi nga një situatë konkrete largësie dhe lidhjeje: telat e bakrit, sinjalet, zëri, thirrja.

Por brenda poezisë, këto elemente hyjnë gradualisht në gjuhën e natyrës.

Teli lidhet me grurin e artë dhe me fushën e shirjes.

Sinjali bashkohet me zërin që vjen nga larg.

Thirrja e dashur merr ritmin dhe figurat e natyrës.

Largësia bëhet një hapësirë që poezia kërkon ta kapërcejë.

Kështu, telefonata nuk mbetet thjesht një mënyrë për të folur me tjetrin. Ajo bëhet pjesë e peizazhit dhe e përvojës së dashurisë.

Kjo nuk është thjesht një lojë asociacionesh. Metafora ndryshon marrëdhënien tonë me atë që përshkruhet.

Teli nuk është më vetëm tel, sinjali nuk është më vetëm sinjal dhe largësia nuk është më thjesht hapësirë.

Gjërat hyjnë në një marrëdhënie të re me njëra-tjetrën dhe, përmes saj, marrin një kuptim tjetër.

Në poezinë e Natasha Lakos, metafora shpesh nuk na jep një emër tjetër për sendin.
Na jep një kënd tjetër prej të cilit ta shohim.

Pikërisht për këtë arsye ajo mund të quhet mënyrë njohjeje.

Një poezi e tillë nuk e zgjidh realitetin duke e shpjeguar.
E bën më të dukshëm kompleksitetin e tij.

Kjo mund të krijojë edhe një vështirësi për lexuesin.

Dendësia figurative kërkon pjesëmarrje. Kuptimi nuk shfaqet menjëherë në sipërfaqe, por zbulohet gradualisht në marrëdhënien midis figurave, ritmit, imazheve dhe përvojës që përcjell poezia.

Lexuesi duhet të hyjë në këtë marrëdhënie dhe ta ndjekë vetë rrugën drejt asaj që teksti kërkon të thotë.

Një poezi që mendon përmes metaforës rrezikon të bëhet tepër e dendur.
Kur lidhjet midis figurave largohen shumë nga njëra-tjetra, lexuesi mund të humbasë fillin.

Prandaj duhet dalluar shumëkuptimësia nga hermetizmi.

Shumëkuptimësia e pasuron tekstin kur lë disa rrugë të mundshme drejt kuptimit.

Hermetizmi bëhet problem kur këto rrugë mbyllen.

Në poezitë më të arrira të Natasha Lakos, figura e pazakontë nuk e zhduk përvojën njerëzore që qëndron pas saj. Përkundrazi, e bën atë më të ndërlikuar.

Dendësia e figurave nuk e ndërpret komunikimin me lexuesin; përkundrazi, e bën leximin pjesë të vetë përvojës poetike. Kuptimi nuk është gjithmonë i menjëhershëm, por fiton qartësi ndërsa poezia lexohet, rilexohet dhe përjetohet.

TRUPI, GRUAJA,
OBJEKTI DHE SUBJEKTI

Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprës së Natasha Lakos lidhet me mënyrën se si gruaja vendoset brenda subjektit poetik.

Në një pjesë të traditës sonë letrare, gruaja është parë nga jashtë: është idealizuar, dëshiruar, përshkruar ose shndërruar në objekt të vështrimit të tjetrit.

Te Natasha Lako ndodh një zhvendosje.

Gruaja nuk është vetëm ajo që shihet.

Është ajo që sheh.

Ajo mendon, kujton, dëshiron, dyshon, kërkon dhe dashuron.

Kjo ndryshon jo vetëm figurën e gruas, por edhe vetë organizimin e përvojës poetike.

Në “Nuk di çfarë ka ndodhur”, trupi femëror nuk mbetet një objekt erotik i parë nga jashtë. Ai bëhet mënyrë për ta perceptuar vetë botën.

Peizazhi merr trajtën e trupit.

Trupi afrohet me natyrën.

Natyra bëhet pjellore dhe seksuale.

Kufiri midis trupit dhe botës fillon të zbehet.

Kështu, trupi nuk është më vetëm temë.

Bëhet instrument perceptimi.

Ky ndryshim është i rëndësishëm sepse përvoja e gruas nuk mbetet territor i mbyllur në intimitet.

Ajo bëhet pikënisje për të folur për dashurinë, lindjen, vetminë, kohën, kujtesën dhe ekzistencën.

Në këtë kuptim, Natasha Lako nuk sjell thjesht një “zë femëror”.

Ajo sjell një subjekt femëror që nuk pranon të jetë vetëm objekt i përshkrimit.

Dhe kjo ka pasoja edhe për mënyrën se si funksionojnë sendet në poezinë e saj.

Objekti nuk është gjithmonë diçka që qëndron përballë subjektit.

Ai hyn në përvojën e subjektit dhe, përmes gjuhës, mund ta ndryshojë atë.

Teli, telefoni, gjethet, rruga, uji, qielli apo një copëz e peizazhit nuk janë thjesht objekte të vëzhgimit. Ato marrin pjesë në ndërtimin e vetëdijes poetike.

Kjo është arsyeja pse marrëdhënia midis gruas, trupit dhe sendit nuk mund të lexohet vetëm në planin tematik.

Ajo është pjesë e mënyrës se si ndërtohet subjekti.

Gruaja te Natasha Lako nuk është vetëm personazhi që përjeton.

Është vetë subjekti nga i cila përvoja merr formë.

PËRTEJ ASAJ QË SHOHIM

Me kalimin e viteve, bota poetike e Natasha Lakos zgjerohet. Natyra nuk zhduket, por ndryshon funksion.

Në poezinë e hershme ajo është shpesh hapësirë e transformimit; më vonë mund të bëhet edhe bartëse e kohës dhe e kujtesës.

Në “Gjethet bien çdo vjeshtë”, rënia e gjetheve lidhet me kujtesën dhe mungesën, duke e kthyer një dukuri të natyrës në një përvojë të kohës.

Këtu natyra nuk shërben thjesht për të pasqyruar një gjendje.

Ajo kujton.

“Gjethet fillojnë të mbeten pa ngjyrë,
gjethet mbeten pa fjalë,
po gjyshja fshin, fshin,
rënien e gjetheve në oborr.”

Këtu gjethet nuk janë vetëm pjesë e një peizazhi vjeshtor. Ato lidhen me humbjen e ngjyrës, me heshtjen dhe me gjestin e gjyshes që përpiqet të fshijë rënien e tyre.

E zakonshmja fiton një ngarkesë kohore dhe njerëzore.

Një gjethe mund të bëhet gjurmë.

Një stinë mund të mbajë një mungesë.

Një peizazh mund të ruajë historinë e një njeriu.

E njëjta gjë mund të ndodhë me qytetin. Tirana nuk është vetëm vendi ku ndodh një skenë poetike. Ajo mund të bëhet shtresë e kujtesës individuale dhe kolektive.

Kështu, sendet dhe hapësirat marrin një dimension kohor. Nuk janë më vetëm ato që janë; mbajnë edhe atë që ka ndodhur nëpërmjet tyre.

Kjo e bën të rëndësishëm edhe zhvillimin e mëvonshëm të krijimtarisë së saj.

Marsi brenda nesh dhe E para fjalë e botës janë libra themelorë për të kuptuar origjinën e këtij zëri, por nuk përbëjnë të gjithë Natasha Lakon.

Krijimtaria e mëvonshme — nga Këmisha e pranverës (Prishtinë 1984), Yllësia e fjalëve (Tiranë 1986), Natyrë e qetë (Tirane 1999), dhe Thesi me pëllumba (1995) te Këmbë dhe duar (1998), Lëkura e ujit (2005) dhe Kundërpërfytyrimi (2016) — dëshmon një autore që nuk e përsërit thjesht veten.

Këtu hyn edhe koha që kalon.

Një poet që shkruan për më shumë se pesë dekada nuk mund të mbetet i pandryshuar pa rrezikuar të kthehet në përsëritje.

Te Natasha Lako, ndryshimi i kohës sjell edhe ndryshim të marrëdhënies me përvojën.

Në krijimtarinë e mëvonshme, nuk është më vetëm bota ajo që ndryshon kur kalon përmes vetëdijes; ndryshon edhe kuptimi i përvojës me kalimin e kohës.

Ajo që është parë dikur rikthehet nga një kënd tjetër, ndriçuar nga ajo që ka ndodhur ndërkohë.

Kujtesa bëhet më e rëndësishme.

Historia hyn në marrëdhënie me jetën individuale.

E tashmja nuk mund të shkëputet më nga ajo që ka ndodhur.

Dhe pikërisht këtu Kundërpërfytyrimi bëhet një titull domethënës për ta lexuar këtë fazë të krijimtarisë.

Vetë fjala sugjeron vënien në dyshim të imazhit të parë, të figurës së gatshme, të asaj që duket sikur e njohim.

Kjo prirje, në të vërtetë, ka qenë e pranishme që herët.

Në fillim, Natasha Lako ndryshon sendin për ta parë ndryshe.

Më vonë, ajo vë në dyshim edhe mënyrën me të cilën kemi mësuar ta shohim.

Këtu poezia kalon në një fazë tjetër të vetëdijes.

Nuk mjafton më të ndryshosh objektin.

Duhet të ndryshosh edhe këndvështrimin.

Kjo është arsyeja pse krijimtaria e saj e gjatë duhet lexuar si një proces dhe jo si një varg librash të shkëputur.

Motivet rikthehen, por nuk kthehen identike.

Pranvera mund të jetë dikur pritje dhe më vonë kujtesë.

Trupi mund të jetë dikur dëshirë dhe më vonë shenjë e kohës.

Dashuria e kujtuar nuk është më vetëm ajo që ka ndodhur, por edhe marrëdhënia e njeriut të sotëm me atë që ka qenë.

Kështu, koha nuk është vetëm sfondi i poezisë.

Ajo bëhet një nga materialet e saj.

NË DIALOG ME POEZINË BOTËRORE

Kur flasim për Natasha Lakon, është e natyrshme ta vendosim krijimtarinë e saj edhe në një horizont më të gjerë të poezisë moderne.

Jo për të kërkuar ngjashmëri të drejtpërdrejta, por për të kuptuar disa prej mënyrave të të menduarit që e lidhin poezinë e saj me një traditë më të gjerë.

Emily Dickinson na ka mësuar se një pamje e vogël, një çast i zakonshëm apo një dukuri e thjeshtë mund të hapet drejt së pakufishmes.

Anna Akhmatova ka treguar se përvoja personale mund të mbajë brenda vetes peshën e një kohe të tërë dhe se kujtesa individuale mund të shndërrohet në dëshmi historike.

Wisława Szymborska, nga ana tjetër, ka dëshmuar se edhe situatat më të zakonshme mund të bëhen pikënisje për pyetje të mëdha mbi ekzistencën.

Në poezinë e Natasha Lakos gjejmë një prirje që mund të dialogojë me këto mënyra të të parit: e dukshmja nuk merret si kufiri i fundit i realitetit; një përvojë konkrete mund të hapet drejt një kuptimi më të gjerë; ajo që duket e vogël mund të mbajë brenda vetes një ide shumë më të madhe.

Por ky dialog nuk shndërrohet në një kërkim për ngjashmëri.

Afërsitë me poetë të tjerë mund të ndihmojnë për ta vendosur Natasha Lakon në një hartë më të gjerë të poezisë, por nuk e përcaktojnë atë.

Ajo ka një mënyrë të vetën të ndërtimit të figurës, një ritëm të vetin të mendimit dhe një marrëdhënie të veçantë me përvojën nga e cila niset.

Pikërisht këtu krahasimi bëhet i vlefshëm: jo për të thënë se Natasha Lako është versioni shqiptar i dikujt tjetër, por për të parë se një zë i formuar në një realitet të caktuar, qoftë ky edhe realiteti shqiptar, mund të hyjë në një bashkëbisedim shumë më të gjerë.

Kjo është edhe një nga mënyrat më të mira për të kuptuar universalitetin në letërsi.

Një poet nuk bëhet universal duke hequr nga vetja vendin, kohën dhe përvojën që e kanë formuar.

Përkundrazi, universaliteti shpesh lind pikërisht atëherë kur përvoja konkrete arrin të kapë diçka që nuk i përket vetëm një vendi apo një brezi.

Te Natasha Lako, Tirana, Shqipëria, kujtesa e një brezi, përvoja e gruas dhe ndryshimet e kohës nuk mbeten vetëm dëshmi të një realiteti të caktuar.

Përmes përpunimit poetik, ato fitojnë mundësinë të komunikojnë edhe me një lexues që nuk e ka jetuar atë realitet.

Kjo është arsyeja pse krijimtaria e saj mund të lexohet në një hapësirë më të gjerë se ajo e letërsisë shqiptare, pa humbur asgjë nga identiteti i saj.

Në fund, dialogu me poezinë botërore nuk është çështje emrash.

Është çështje hapësire.

Dhe Natasha Lako e ka fituar këtë hapësirë duke e çuar zërin e vet përtej kufijve të përvojës nga e cila ka lindur.

MODERNITETI SI QASJE,
JO SI SYNIM

Moderniteti i Natasha Lakos nuk qëndron thjesht në figuracionin e pazakontë.

Ai qëndron në mënyrën se si ajo refuzon ta konsiderojë realitetin si diçka të mbyllur dhe përfundimtare.

Në botën e saj, një send mund të fitojë një kuptim tjetër.

Një kujtim mund të rikthehet si prani.

Një trup mund të bëhet peizazh.

Një peizazh mund të bëhet trup.

Një telefon mund të hyjë në imagjinatën e natyrës.

Një pranverë mund të ndodhë brenda njeriut.

Por moderniteti i kësaj poezie nuk është thjesht aftësia për të krijuar lidhje të pazakonta.

Është një qëndrim ndaj realitetit.

Natasha Lako nuk e pranon pamjen e parë si përfundim.

Ajo e sheh botën si diçka që duhet rilexuar.

Në këtë kuptim, moderniteti nuk është një qëllim estetik.

Ajo nuk kërkon të duket moderne.

Kërkon të shohë më thellë.

Dhe kjo e dallon një poezi vërtet moderne nga një poezi që vetëm përdor mjete moderne.

Moderniteti i Natasha Lakos është në mënyrën e perceptimit.

Në gatishmërinë për të vënë në dyshim atë që duket e njohur.

Në aftësinë për të krijuar marrëdhënie të reja midis trupit dhe botës, sendit dhe kujtesës, natyrës dhe qytetit, fjalës dhe realitetit.

Në fund, ndoshta kjo është edhe ajo që e bën të qëndrueshme një vepër poetike.

Jo fakti që i përket një kohe të caktuar, por aftësia për të vazhduar të prodhojë një mënyrë të re leximi.

Natasha Lako e ka këtë cilësi.

Poezia e saj nuk na kërkon vetëm ta besojmë se bota është më e ndërlikuar nga sa duket.

Na vendos përballë kësaj ndërlikueshmërie dhe na lë të gjykojmë vetë mbi të.

Kjo është arsyeja pse ajo mbetet një zë i rëndësishëm i poezisë shqipe.

Jo sepse ka thënë gjithçka.

Por sepse ka ditur të lërë të hapur atë që poezia nuk duhet ta mbyllë.