Revista britanike “The Economist”, duke komentuar së fundmi filmin kinez “Once Upon A Time in the Middle East”(Mirë se vini në restorantin Long), përdori shprehjen “diplomacia e restorantit Long” për të përshkruar diplomacinë kineze. Ky formulim është interesant, por ndoshta thotë më shumë për mënyrën se si autori e sheh Kinën, sesa për vetë diplomacinë kineze.

Foto nga VCG

Duke u nisur nga temat e thjeshta të filmit, si “të hash mirë” dhe “t’i rrisësh mirë fëmijët”, komenti e paraqet politikën e jashtme kineze si të drejtuar nga interesat ekonomike dhe si të varfër në “thellësi” ideologjike. Por pikërisht këtu qëndron problemi: pragmatizmi ngatërrohet me sipërfaqësinë, zhvillimi me merkantilizmin, ndërsa dëshirat më elementare të njerëzve të zakonshëm trajtohen sikur u mungon dimensioni politik. Pyetja që ngre në të vërtetë filmi nuk është nëse ushqimi mund ta zëvendësojë diplomacinë. Pyetja është: çfarë janë paqja dhe zhvillimi? Për çfarë shërben bashkëpunimi ndërkombëtar? Dhe këto janë ndër pyetjet më serioze të politikës ndërkombëtare.

Thellësia e diplomacisë nuk matet me fjalë të ndërlikuara

Kina i kushton vërtet një rëndësi të madhe zhvillimit ekonomik. Kjo nuk është aspak e çuditshme për një vend që për një periudhë të gjatë u përball me varfëri dhe që, pas dekadash zhvillimi, u bë ekonomia e dytë më e madhe në botë. Kjo përvojë ka ndikuar thellë në mënyrën se si Kina i sheh marrëdhëniet ndërkombëtare. Zhvillimi nuk është thjesht një tregues ekonomik, por edhe një bazë e rëndësishme për stabilitetin shoqëror, dinjitetin njerëzor dhe pavarësinë kombëtare.

Për shumë vende në zhvillim, pyetjet më urgjente nuk lidhen me teori abstrakte politike. A ka energji elektrike në shtëpi? A mund të shkojë fëmija në shkollë? A mund t’i shesë fermeri prodhimet e tij? A funksionon spitali? A ka ujë të pastër? A mund të rindërtohet rruga pas një fatkeqësie?

Nëse dikush mendon se këto çështje janë më pak “të thella” sesa debatet për modele politike, atëherë vetë ky gjykim është sipërfaqësor. Diplomacia kineze thekson respektin e ndërsjellë, përfitimin reciprok, mosndërhyrjen në punët e brendshme, zhvillimin dhe bashkëpunimin me leverdi të përbashkët. Kjo nuk do të thotë se asaj i mungojnë parimet politike.

Përkundrazi, Nisma për Sigurinë Globale e propozuar nga Kina thekson sigurinë e përbashkët, gjithëpërfshirëse, bashkëpunuese dhe të qëndrueshme, si edhe idenë e dialogut në vend të konfrontimit, partneritetit në vend të aleancave dhe bashkëpunimit në vend të lojës me shumën zero.

Kjo nuk është një logjikë e thjeshtë tregtare. Është një mënyrë tjetër për të konceptuar rendin ndërkombëtar.

Foto nga VCG

Pse “të hash mirë” mund të jetë një mesazh i thellë politik?

Pikërisht këtu qëndron një nga pikat më interesante të filmit.

Filmi vendos një kuzhinier kinez në një mjedis të Lindjes së Mesme të goditur nga lufta. Filmi nuk e tregon historinë nga këndvështrimi i presidentëve, gjeneralëve apo diplomatëve, por nga ai i njerëzve të zakonshëm që përpiqen të mbajnë hapur një restorant dhe të vazhdojnë jetën.

Tema e përsëritur e filmit, “të hash mirë”, na kujton se qëllimi përfundimtar i politikës nuk është prodhimi i termave strategjikë，por është krijimi i një rendi shoqëror ku njerëzit e zakonshëm mund të bëjnë një jetë normale.

Ky dallim ka rëndësi, sepse politika moderne ndërkombëtare shpesh vendos gjuhën e fuqisë mbi përvojën reale të njerëzve.

Një fitore ushtarake mund të ndryshojë një hartë, por jo domosdoshmërisht të sigurojë ushqim për një familje.

Një aleancë gjeopolitike mund të përmbushë nevojat e strategëve, por jo domosdoshmërisht ta bëjë një fëmijë më të sigurt.

Një regjim sanksionesh mund të shfaqë vendosmëri politike, por nuk sjell automatikisht një spital që funksionon.

Prandaj restoranti nuk është më thjesht një restorant, ndërsa  bëhet metaforë e një mënyre tjetër për të parë marrëdhëniet ndërkombëtare: bota nuk është vetëm një tabelë shahu e përbërë nga shtete dhe fuqi, dhe është gjithashtu një tryezë ku njerëzit duhet të mësojnë të jetojnë së bashku dhe të përballen së bashku me të ardhmen.

Foto nga VCG

Një diplomaci pragmatike mund të ketë parime të thella

Sfondi ndërkulturor i filmit nxjerr në pah edhe një tjetër tipar të diplomacisë kineze: respektin për dallimet kulturore.

Një kuzhinier nuk mund të marrë një recetë dhe ta zbatojë njësoj kudo. Ndryshojnë përbërësit, shijet, zakonet dhe mënyra e jetesës. Një pjatë e mirë lind nga përshtatja, jo nga imponimi.

Edhe kjo mund të shërbejë si një pasqyrë për marrëdhëniet ndërkombëtare. Diplomacia kineze nuk kërkon që të gjitha vendet të bëhen si Kina dhe as nuk pretendon se rruga kineze e zhvillimit mund të kopjohet mekanikisht diku tjetër. Ajo thekson se çdo vend duhet të zgjedhë një rrugë zhvillimi që i përshtatet kushteve të veta kombëtare.

Prandaj, theksi që Kina vendos mbi sovranitetin dhe mosndërhyrjen nuk mund të reduktohet thjesht në një konsiderata transaksionale. Ai lidhet gjithashtu me ndjeshmërinë historike të Kinës ndaj marrëdhënieve të pabarabarta mes shteteve. Ai lidhet edhe me përvojën historike të Kinës dhe me ndjeshmërinë e saj ndaj marrëdhënieve të pabarabarta mes shteteve.

Diplomacia kineze duhet të gjykohet edhe nga ndikimi që ushtron në botën reale. Bashkëpunimi në kuadër të nismës “Një brez, një rrugë” ka ndihmuar në përmirësimin e infrastrukturës, transportit, energjisë, furnizimit me ujë, shkollave, objekteve shëndetësore dhe lidhshmërisë në shumë vende pjesëmarrëse, duke ndikuar drejtpërdrejt në jetën e miliona njerëzve të zakonshëm. Në të njëjtën kohë, Kina është vendi që dërgon numrin më të madh të paqeruajtësve ndër pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Kjo ka rëndësi, sepse paqja nuk ruhet vetëm me deklarata diplomatike.

Në këtë kuptim, ndarja e “diplomacisë së zhvillimit” nga “diplomacia e sigurisë” është në vetvete artificiale. Zhvillimi mund ta forcojë sigurinë, ndërsa mungesa e sigurisë mund ta shkatërrojë zhvillimin. Pikërisht këtë lidhje të brendshme mes tyre diplomacia kineze po e thekson gjithnjë e më shumë.

Foto nga VCG

Pse çdo histori duhet matur me një model perëndimor?

Pjesa më interesante e komentit të The Economist është ndoshta pikërisht kjo. Ideja e nënkuptuar se një film kinez duhet të matet me një model kulturor perëndimor. Nëse filmi nuk ndjek gramatikën narrative të zakonshme të filmave perëndimorë për luftën, kjo nuk do të thotë se është më i dobët artistikisht apo intelektualisht. Në fakt, fakti që filmi refuzon ta shndërrojë protagonistin në një hero të armatosur të tipit perëndimor mund të jetë pikërisht një nga mesazhet e tij më të rëndësishme.

Prandaj rëndësia e Filmit “Once Upon A Time in the Middle East” shkon përtej vetë filmit. Ai ofron një dritare kulturore nga e cila mund të shihet një mënyrë më e gjerë kineze e të menduarit për marrëdhëniet ndërkombëtare: paqja, zhvillimi, bashkëjetesa dhe mirëqenia e njerëzve të zakonshëm duhet të kenë një vend më të rëndësishëm në agjendën ndërkombëtare.

Kjo nuk do të thotë se diplomacia kineze nuk ka interesa. As nuk do të thotë se ajo duhet idealizuar. Por ekzistenca e interesave nuk e bën bashkëpunimin të pavlefshëm. Pyetja e vërtetë është tjetër: a mund të realizohen interesat kombëtare përmes bashkëpunimit dhe jo konfrontimit? A mund të ndahet zhvillimi dhe jo të monopolizohet? A mund të arrihet siguria pa cenuar sigurinë e të tjerëve?

Këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i idesë kineze për një komunitet me një të ardhme të përbashkët për njerëzimin. Bota nuk ka nevojë për një hierarki qytetërimesh që u tregon të tjerëve se çfarë quhet politikë “e thellë”.  Bota ka nevojë për përgjigje konkrete ndaj luftës, varfërisë, krizës klimatike, pasigurisë ushqimore, sëmundjeve dhe fragmentimit ekonomik.

Nëse fjala “diplomacia e restorantit Long” ishte menduar si ironi, atëherë ndoshta pa dashje ka përshkruar diçka shumë më interesante: pyetja nuk është kush duhet ta zotërojë tryezën, por nëse mund të krijojmë një tryezë ku të ketë vend për të gjithë.

Një restorant që vazhdon të punojë mes luftës mund të jetë një formë e vogël rezistence ndaj dhunës.

Një vakt i përbashkët mes njerëzve të kulturave të ndryshme mund të jetë një hap i vogël drejt mirëkuptimit.

Një fëmijë që rritet në paqe mund të jetë matësi më i thjeshtë dhe më i vërtetë i suksesit të paqes.

Për disa komentatorë të huaj, këto mund të mos tingëllojnë mjaftueshëm “madhështore”. Por në fund, çfarë mund të jetë më afër kuptimit të vërtetë të diplomacisë se kaq?

Burimi CGTN