Në kryeqytet vijon konferenca shkencore ndërkombëtare “Kalimi i kufirit Shqipëri–Kosovë (Jugosllavi) gjatë viteve 1944–1991: Analizë dypalëshe e dimensionit politik dhe njerëzor”.

Në të marrin pjesë studiues nga Shqipëria dhe Kosova ku po ballafaqojnë dokumente arkivore, burime diplomatike dhe dëshmi personale mbi pasojat politike dhe njerëzore të një kufiri që nuk ndau dy popuj, por shqiptarët në të dyja anët e tij.

Gentiana Sula, kryetare e Autoritetit për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit, çeli konferencën duke vendosur në qendër pikërisht njeriun dhe familjen e ndarë nga kufiri. Duke sjellë historinë e gjyshes së saj, Refikës, dhe motrës së saj të martuar në Pejë, të cilat, megjithëse të afërta gjeografikisht, u takuan vetëm një herë në disa dekada, Sula solli përvojën e shumë familjeve shqiptare për të cilat kufiri e ktheu takimin familjar në privilegj dhe udhëtimin në objekt dyshimi.

Ndërsa Naim Berisha, drejtor ekzekutiv i Këshillit Shkencor të Institutit Albanologjik të Prishtinës, u ndal veçanërisht te rëndësia e studimit të kufirit Shqipëri–Kosovë, jo vetëm si vijë politike dhe territoriale, por si një hapësirë që ndikoi drejtpërdrejt në jetën dhe marrëdhëniet e shqiptarëve në të dyja anët.

Altin Hoxha, anëtar i Autoritetit, solli një analizë të strukturës dhe përmasës së arkivit të ish-Sigurimit të Shtetit. Analiza e paraqitur nga Hoxha evidenton një të dhënë me rëndësi për studimin e këtij arkivi: dokumentacioni i ish-Sigurimit të Shtetit i identifikuar dhe evidentuar deri më sot arrin në rreth 7,3 milionë fletë arkivore, 69,2% e tyre kanë si burim SHISH; 30,53%, Ministrinë e Brendshme; dhe 0,26%, Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave.

Në këtë proces kërkimor një burim i rëndësishëm është edhe “Fondi Kosova”, i hapur nga AIDSSH për studiuesit në vitin 2025, me 11.630 fashikuj. Fondi ruan gjithashtu dokumente mbi arrestimet, dhunën dhe torturat ndaj shqiptarëve, shpërnguljet e detyruara dhe forma të tjera të represionit shtetëror.

Në sfond të diskutimeve mbetet një çështje ende e hapur: Kush ishin personat e vrarë, të plagosur, të arrestuar, të dënuar apo të zhdukur gjatë kalimit të segmentit kufitar Shqipëri–Kosovë? Ku u varrosën dhe çfarë dokumentesh ruhen për ta në Tiranë, Prishtinë dhe Beograd.

Ballafaqimi i arkivave, dokumenteve dhe dëshmive familjare synon pikërisht këtë: që dokumentit t’i rikthehet emri dhe emrit historia njerëzore.

Marrë nga ATSH