HELIDON HALITI
Arti, Identiteti dhe Angazhimi Qytetar

Prezantim artistik nga Giorgio Firera

Në skenën bashkëkohore të artit shqiptar, Helidon Haliti zë një pozicion veçanërisht të spikatur për aftësinë e tij për të kombinuar kërkimin estetik, ndërtimin e identitetit dhe hapjen ndërkombëtare. I lindur në Lushnje në vitin 1968, ai studioi në Shkollën e Artit të Beratit dhe më pas në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë. Haliti i përket një brezi artistësh që u rritën në tranzicionin delikat historik midis fundit të regjimit komunist dhe lindjes së Shqipërisë së re demokratike. Prodhimi i tij artistik është i rrënjosur në traditën e madhe figurative ballkanike, por zhvillohet përmes një gjuhe thellësisht bashkëkohore, të karakterizuar nga liri e fortë shprehëse, një përdorim dinamik i ngjyrës dhe një tension i vazhdueshëm midis realitetit dhe dimensionit të brendshëm. Veprat e Halitit nuk përfaqësojnë thjesht imazhe: ato bëhen vende emocionale, hapësira simbolike në të cilat bashkëjetojnë kujtesa, ankthi, spiritualiteti dhe transformimi shoqëror. Stilistikisht, piktura e Helidon Halitit dallohet nga një paletë intensive dhe e gjallë, shpesh e ndërtuar përmes shtresave dhe gjesteve energjike piktoriale. Artisti përdor ngjyrën si një element narrativ dhe psikologjik, duke sjellë figura dhe peizazhe që duken të pezulluara midis ëndrrës dhe realitetit. Shumë vepra kanë një element të fortë lirik, pothuajse muzikor, që evokon ndjeshmëri si mesdhetare ashtu edhe ballkanike. Përvoja e tij si emigrant në Greqi në vitet 1990, gjatë një periudhe të vështirë për mijëra qytetarë shqiptarë, ndikoi thellësisht në vizionin e tij artistik. Kjo përvojë zgjeroi horizontet e tij kulturore, duke i lejuar atij të angazhohej me mjedise të reja krijuese dhe gjuhën ndërkombëtare të artit bashkëkohor.

Ajo që e dallon më thellësisht punën e Helidon Halitit në kontekstin artistik bashkëkohor është koncepti i tij i artit si një mjet për transformim kolektiv. Për të, piktura nuk është një ushtrim estetik si një qëllim në vetvete: është një akt qytetar, një formë pjesëmarrjeje në ndërtimin e identitetit të një populli që ka jetuar dekada izolimi totalitar dhe tani po kërkon vendin e tij në hapësirën evropiane dhe globale.
Pikturat e tij zbulojnë një tension të vazhdueshëm midis kujtesës së dhimbshme të së kaluarës dhe shtytjes drejt një të ardhmeje të hapur, dialoguese, të aftë për ta njohur veten në traditat e mëdha kulturore mesdhetare dhe evropiane pa hequr dorë nga rrënjët e saj. Kjo dialektikë nuk zgjidhet kurrë retorikisht: Haliti e lë të rezonojë në fushat e ngjyrave, në figurat e pezulluara, në peizazhet që duket se kujtojnë dhe ëndërrojnë njëkohësisht. Në këtë kuptim, arti i tij luan një rol të rëndësishëm pedagogjik dhe në ndërtimin e identitetit: ai ngulit te brezat e rinj shqiptarë një ndjenjë përkatësie kulturore që nuk kufizohet vetëm në nostalgji apo lokalizëm, por është e hapur në mënyrë të vetëdijshme ndaj shkëmbimit ndërkombëtar. Me kthimin e tij në Shqipëri, Haliti luajti gjithashtu një rol të rëndësishëm institucional, duke kontribuar në themelimin e Muzeut Mezuraj – një nga muzetë e parë privatë të artit bashkëkohor në vend – dhe duke e pozicionuar veten si një pikë referimi për një komunitet të tërë artistik që kërkon hapësira të reja për shprehje dhe legjitimitet kulturor. Angazhimi i Halitit ndaj punës kuratoriale dhe edukative është me rëndësi të madhe. Përmes organizatës kulturore VIZart, të cilën e themeloi në vitin 2014, ai ka promovuar bienale ndërkombëtare, festivale dhe ngjarje artistike që kanë ndihmuar në transformimin e Tiranës në një qendër në zhvillim të krijimtarisë bashkëkohore ballkanike. Në veçanti, Bienalja Ndërkombëtare e Akuarelit ka qenë një ngjarje e rëndësishme në hapjen e Shqipërisë ndaj rrjeteve artistike globale, duke sjellë artistë dhe kuratorë nga e gjithë bota në Tiranë dhe duke prezantuar artin shqiptar në një rrjet shkëmbimi kulturor të profilit të lartë. Si profesor në Universitetin e Arteve në Tiranë, Haliti sjell në arsimin e tij akademik të njëjtin vizion etik dhe qytetar që ndikon në punën e tij. Mësimdhënia e artit, për të, do të thotë transmetim jo vetëm i teknikave të pikturës, por edhe një vetëdije për krijimin artistik si një akt lirie dhe përgjegjësie kulturore. Ekspozitat e tij personale dhe në grup janë mbajtur në Shqipëri, Kosovë, Greqi, Francë, Spanjë, Holandë, Monako dhe shumë vende të tjera evropiane, duke marrë njohje ndërkombëtare dhe çmime prestigjioze arti.

Themeluesi dhe ndërtuesi i kësaj ure të rëndësishme artistike midis Italisë dhe Shqipërisë është Dr. Giovanni Firera, një figurë e hershme në marrëdhëniet midis dy vendeve dhe një protagonist diskret, por vendimtar në një dialog të rrënjosur në më shumë se njëzet vjet kontakt të drejtpërdrejtë me botën shqiptare dhe ballkanike. Konsulli Nderi i Shqipërisë që nga vitet 2000, Firera ka zhvilluar një kuptim të thellë të vendit të L’Aquila-s: institucioneve të tij, historisë së tij të fundit, tensioneve dhe aspiratave të tij. Në këtë cilësi, ai ka luajtur një rol të vlefshëm për vite me radhë në prezantimin e Shqipërisë në botën italiane të biznesit, duke ndihmuar në ndërtimin e marrëdhënieve ekonomike dhe tregtare në një kohë vendimtare për zhvillimin e vendit. Angazhimi i tij nuk ka qenë kurrë thjesht formal: ka qenë gjithmonë një miqësi e vërtetë ndaj një kombi dhe popullit të tij. Sot, me të njëjtin intensitet dhe koherencë vizioni, Dr. Firera ndjen nevojën për të hapur një kapitull të ri: prezantimin e Italisë në botën e larmishme dhe të rëndësishme të artit bashkëkohor shqiptar. Ky nuk është një ripërcaktim apo një ndryshim i papritur, por evolucioni natyror i atyre që janë angazhuar me një kulturë me vazhdimësi dhe respekt, duke mësuar kompleksitetin e saj dhe duke njohur vlerën e saj. Arti bëhet kështu fusha e re e veprimit për një angazhim që nuk ka pushuar kurrë së trajtuari Shqipërinë me respekt dhe dashuri.

Ky projekt është bërë i mundur edhe nga rrjeti i miqësive të ndërtuara gjatë viteve me figura kryesore në botën kulturore shqiptare. Në veçanti, lidhja me Fatmir Tocin – një figurë kryesore në jetën kulturore dhe ndërtuese të identitetit të vendit – dhe me Dash Frashërin, një kritik arti dhe gazetar nga Tirana, formon themelin njerëzor dhe intelektual të të gjithë iniciativës. Këto nuk janë partneritete institucionale të farkëtuara në një tavolinë, por marrëdhënie të lindura nga kontakti i drejtpërdrejtë, respekti i ndërsjellë dhe një vizion i përbashkët: ai i një Shqipëria që meriton të njihet, në thellësinë e saj të plotë artistike dhe kulturore, edhe përtej kufijve të saj.

Në këtë kontekst, marrëveshja me UNSIC Art, organizata e krijuar për të monitoruar dhe nxjerrë në pah botën e artit në marrëdhëniet midis Italisë dhe Shqipërisë, është veçanërisht e rëndësishme. Është një pasojë logjike e hyrjes në Shqipëri të organizatës së rëndësishme italiane të biznesit UNSIC Piemonte, e njohur zyrtarisht në Itali nga institucionet italiane, duke qenë se është anëtare e plotë e CNEL (Këshilli Kombëtar për Ekonominë dhe Punën), një organ i rëndësishëm kushtetues në Itali. Krijimi i UNSIC Art nuk është një ngjarje e thjeshtë ekspozite: ai përfaqëson një projekt të strukturuar ndërmjetësimi kulturor, me qëllim sjelljen e njohurive të nivelit të lartë të artit ballkanik në kontekstin italian. Italia dhe Shqipëria ndajnë një histori lidhjesh të thella, të shënuara nga migrimi, shkëmbimet kulturore, afërsia gjeografike dhe ndjeshmëri të ngjashme mesdhetare. Megjithatë, trashëgimia artistike bashkëkohore shqiptare mbetet pak e njohur për publikun e gjerë italian. UNSIC Art synon ta mbushë këtë boshllëk duke ndërtuar kanale të qëndrueshme për përhapjen, promovimin dhe vlerësimin e artit shqiptar në Itali – dhe, anasjelltas, duke nxitur një dialog dypalësh që pasuron të dy kulturat.

Helidon Haliti është një figurë emblematike në këtë projekt: një artist me një sfond të fortë akademik dhe një karrierë të mirë-vendosur ndërkombëtare, i aftë të arrijë audiencën italiane me një gjuhë piktoriale që përzien ekspresionizmin bashkëkohor, ndjeshmërinë mesdhetare dhe thellësinë e identitetit ballkanik. Puna e tij nuk kërkon përkthim të detyruar: ajo i flet drejtpërdrejt, përmes ngjyrës, formës dhe emocionit, kujtdo që është kurioz për kulturën ballkanike.

Në këtë proces, bashkëpunimi me Dash Frashërin, një kritik arti dhe gazetar shqiptar ndër më autoritativët në skenën kulturore të Tiranës, është veçanërisht i rëndësishëm. Duke punuar në zemër të jetës artistike dhe intelektuale të kryeqytetit shqiptar, Frashëri ka një kuptim të brendshëm të dinamikës, tensioneve dhe potencialit të një forme arti që ka përjetuar transformimet e vendit nga afër. Prania e tij i siguron projektit një thellësi interpretimi kritik që shkon përtej promovimit të thjeshtë të ekspozitës: ai sjell një vizion analitik dhe të historizuar të artit bashkëkohor shqiptar, të aftë ta kontekstualizojë atë brenda debatit kulturor evropian dhe të rivendosë kompleksitetin e tij të merituar. Prandaj, bashkëpunimi i tij me UNSIC Art përfaqëson një vlerë të shtuar themelore: ai lejon që vepra e Halitit – dhe arti ballkanik në përgjithësi – t’u paraqitet audiencës dhe kritikëve italianë me rigorozitetin dhe autoritetin e nevojshëm për një dialog të barabartë midis traditave artistike.

Marrëveshja me UNSIC Art përfaqëson jo vetëm njohjen institucionale të veprës së Halitit, por edhe një iniciativë më të gjerë kulturore: një angazhim për të ndërtuar ura midis dy vendeve dhe dy traditave artistike që kanë shumë për të thënë, shumë për të mësuar nga njëra-tjetra dhe shumë për të ndarë me publikun evropian. Në një kohë kur Evropa është e thirrur të rizbulojë kompleksitetin dhe pasurinë e periferive të saj kulturore, arti shqiptar – dhe Helidon Haliti në veçanti – ofron një perspektivë autentike, të fuqishme dhe të nevojshme.

Nga një perspektivë kritike, Helidon Haliti përfaqëson një nga shprehjet më të pjekura të artit shqiptar post-komunist. Piktura e tij arrin të ruajë rrënjë të forta kombëtare pa u kufizuar në një dimension lokal. Përkundrazi, puna e tij angazhohet vazhdimisht me rrymat kryesore ndërkombëtare të ekspresionizmit bashkëkohor dhe kërkimit figurativ modern.

Në kontekstin bashkëkohor ballkanik, të shënuar nga transformime të thella historike dhe shoqërore, Helidon Haliti shfaqet si një artist i aftë për të interpretuar tranzicionin midis traditës dhe modernitetit, midis kujtesës kombëtare dhe hapjes evropiane. Puna e tij kontribuon ndjeshëm në ndërtimin e një identiteti të ri kulturor shqiptar: dinamik, ndërkombëtar dhe thellësisht të vetëdijshëm për rrënjët e tij.

Arti i Halitit nuk dëshmon thjesht për të tashmen: ai e transformon atë dhe ua kalon brezave të ardhshëm si një trashëgimi e gjallë. Këtu qëndron kontributi i tij më i madh – jo vetëm për skenën artistike shqiptare, por edhe për kulturën evropiane në kuptimin e saj më të gjerë.

Redaktuar nga Giorgio Firera. Koordinator Kombëtar i UNSIC Art