Nga Ilda Mara, “Balkan Courier”

Në Shijon, pranë Elbasanit, pelegrinët dynden çdo vit në Manastirin e Shën Gjon Vladimirit. Disa vijnë nga Shqipëria, të tjerë nga Mali i Zi, Serbia ose Maqedonia e Veriut. Këtu, kufijtë papritmas duken më pak të dallueshëm sesa në harta. Për gati një mijë vjet, historia e shenjtorit ka lidhur botën shqiptare dhe sllave të Ballkanit.

Gjithashtu, brenda këtij peizazhi të kujtesës së përbashkët, po formësohet e ardhmja e një komuniteti, në mënyrë më diskrete: ajo e pakicës malazeze në Shqipëri. E njohur zyrtarisht që nga viti 2017, pakica malazeze ende përballet me një sfidë të madhe: transmetimin e një identiteti të ruajtur prej kohësh brenda sferës familjare, ndërsa gjuha po humbet gradualisht.

Nga Shkodra në Elbasan, nëpërmjet Tiranës dhe Durrësit, familjet me origjinë malazeze tani janë të shpërndara. Pas dekadash pa arsim në gjuhën e tyre amtare, pyetja tani është se çfarë do të jenë në gjendje dhe të gatshme të përcjellin brezat e rinj.

Një pakicë e shpërndarë

Ndryshe nga komunitetet e tjera ballkanike të grupuara në disa fshatra ose brenda një territori të përcaktuar mirë, malazezët e Shqipërisë janë të shpërndarë në disa rajone të vendit. Kjo shpërndarje e bën krijimin e institucioneve të përbashkëta dhe, mbi të gjitha, transmetimin e përditshëm të gjuhës më të vështirë.

“Pakica jonë, e cila jeton në Shqipëri, është gjithmonë në rrezik asimilimi”, shpjegon Marinko Ćulafić, përfaqësuesi i Pakicës malazeze në Shqipëri.
Historia e familjes së tij dëshmon për rrugët ndonjëherë të trazuara që çuan disa familje malazeze në Shqipëri. Me origjinë nga Gornje Luge, pranë Andrijevicës (Mali i Zi), familja Çulafiq mbart kujtimet e rezistencës, shtypjes politike dhe mërgimit.

Gjyshi i tij, Milovan Çullafiq, me nofkën “Tatko”, ishte një nga organizatorët e kryengritjes antifashiste në rajonin e Andrijevicës. Halla e Marinkos, Polka, u vra në moshën 17 vjeç gjatë luftës. Pas vitit 1945, Tatko u bë anëtar i parlamentit dhe më pas Sekretari i parë i Andrijevicës. Por në vitin 1948, kundër Titos dhe simpatizant ndaj qëndrimeve staliniste, ai u shkarkua dhe u burgos në burgun ishullor të Goli Otok.

Sipas rrëfimit të familjes të rrëfyer nga Marinko Çullafiq, gruaja e Tatkos u arrestua dhe u keqtrajtua nga shërbimet jugosllave të sigurisë (UDB), përpara se të vdiste menjëherë pas kthimit të saj. Pasi u lirua, Tatko mori fëmijët e tij dhe, me ndihmën e djalit të tij të madh, i cili tashmë kishte ikur, kaloi malet për të arritur në Shqipëri në vitin 1953.
Familja përfundimisht u vendos në Elbasan, ku fëmijët vazhduan shkollimin e tyre. Ishte në këtë qytet që lindi dhe u rrit Marinko Çullafiq.

Sot, ai është një nga figurat kryesore në përfaqësimin institucional të minoritetit malazez. Në vitin 2017, Parlamenti i Shqipërisë njohu pakicën malazeze si një nga pakicat kombëtare të vendit. Për një kohë të gjatë, për arsye historike, ajo ishte grupuar nën kategorinë “Serbo-Malazeze”. Në vitin 2022, Marinko Çullafiq u emërua si përfaqësues i Pakicës malazeze brenda Komitetit të sapoformuar për Pakicat Kombëtare.

Kjo njohje hapi një hapësirë të re institucionale. Por nuk mjafton për të riparuar dekadat e ndërprerjes në transmetimin gjuhësor.

“Nëntëdhjetë vjet pa kopshte dhe shkolla në gjuhën tonë kanë bërë që brezat e dytë dhe të tretë të kenë vështirësi në komunikimin në gjuhën malazeze.”

Për Marinko Çulafiq, thelbi i problemit mbetet gjuha. “Shkolla e fundit në gjuhën amtare u mbyll në vitin 1934”, shpjegon ai. Sipas tij, politikat e kohës i çuan gjithashtu disa familje të ndryshonin ose përshtatnin emrat dhe mbiemrat e tyre.

“Nëntëdhjetë vjet pa kopshte ose shkolla në gjuhën tonë kanë bërë që brezat e dytë dhe të tretë të kenë vështirësi në komunikimin në gjuhën malazeze.”
Për rrjedhojë, transmetimi i kësaj gjuhe ka vazhduar kryesisht brenda familjes. Shumë veta e dinë origjinën e tyre, historitë e prindërve ose gjyshërve të tyre, por jo domosdoshmërisht e flasin gjuhën rrjedhshëm.

Shën Gjon Vladimiri, një kujtim i përbashkët

Gati 200 kilometra nga Shkodra, Manastiri i Shijonit, pranë Elbasanit, është një nga vendet më emblematike të kësaj historie ndërkufitare. Për gati një mijë vjet, Shën Gjon Vladimiri (Sveti Jovan Vladimir) është nderuar çdo 4 qershor në botën ortodokse. Historia e tij lidh Krajën në Mal të Zi, me Shqipërinë qendrore, ku, sipas traditës, trupi i tij u varros.

Një sundimtar paqësor dhe thellësisht fetar i shekullit të 10-të, Gjon Vladimiri u vra në vitin 1015 dhe u bë një nga martirët e mëdhenj të Ortodoksisë ballkanike. Historia e vdekjes së tij mbart një mesazh që ende jehon në një rajon të shënuar nga konflikti: “Mos kërkoni hakmarrje, mos derdhni gjak për mua. Sakrifica ime qoftë për paqen midis popujve”.

Reliktet e tij qarkulluan në të gjithë Ballkanin përpara se të lidheshin ngushtë me Elbasanin. Edhe sot, manastiri tërheq pelegrinë nga Shqipëria, Mali i Zi dhe Serbia. Për komunitetin malazez në Shqipëri, shenjtori mishëron një histori të përbashkët që i paraprin kufijve bashkëkohorë. Shoqata e udhëhequr nga Marinko Çullafiq merr pjesë çdo vit në festimet më 3 dhe 4 qershor.

Vetë manastiri dëshmon për këtë histori shumëplanëshe. I rindërtuar në vitin 1381 nën princin shqiptar Karl Topia mbi themelet e një strukture më të vjetër, ai mban mbishkrime në latinisht, greqisht dhe sllavisht. Në shekullin e 18-të, ikonografi Kostandin Shpataraku krijoi piktura atje, ndërsa vendi u bë një qendër e rëndësishme fetare dhe intelektuale. I dëmtuar gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe më vonë viktimë e shtypjes fetare nën komunizëm, tani është rikthyer në rolin e tij si një vend adhurimi dhe pelegrinazhi.

Në Shijon, gurët tregojnë kështu një tjetër histori të Ballkanit: atë të lëvizjes, kujtimeve të përbashkëta dhe lidhjeve që kanë tejkaluar kufijtë.

Rindërtimi i një komuniteti, transmetimi i një gjuhe

Të shpërndarë midis Shkodrës, Elbasanit, Tiranës dhe Durrsit, malazezët e Shqipërisë përballen me një sfidë të veçantë: si të ruajnë një identitet të përbashkët kur nuk jetojnë në një hapësirë vërtet të përbashkët. gjuhësore? Me qëllimin për të lidhur këto familje të ndryshme me origjinë malazeze në mars të vitit 2018 u themelua në Tiranë shoqata “Komuniteti malazez në Shqipëri, me Marinko Çullafiq si president të saj. Shoqata organizon ngjarje kulturore dhe përkujtimore rreth datave të rëndësishme në historinë malazeze, nga Dita e Pavarësisë deri në festimin e Shën Vladimirit, me qëllim rikrijimin e mundësive për t’u mbledhur.

“Malazezët e Shqipërisë e kanë ruajtur me këmbëngulje identitetin e tyre kombëtar dhe kanë dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në shoqërinë shqiptare”, thotë Marinko Çulafiq, duke iu referuar pranisë së tyre në arsim, kulturë, sport, shkencë dhe letërsi. Por për të, ky identitet nuk mund të mbijetojë plotësisht pa gjuhën. Pas disa brezash të privuar nga arsimi në gjuhën malazeze, komuniteti tani po përpiqet ta rindërtojë këtë transmetim.

“Ne po punojmë vazhdimisht për mundësinë e hapjes së kopshteve dhe futjes së kurseve të gjuhës malazeze në shkollat shqipe”, shpjegon ai. Qëllimi është që gjuha dhe identiteti të dalin nga sfera familjare dhe t’u jepet atyre një vend në shkolla dhe në jetën publike.