Zagoria nuk është thjesht një zonë në hartë. Është një luginë që rri e mbështjellë nga male të larta, si në një përqafim të heshtur mes Gjirokastrës dhe Përmetit. Një krahinë e vogël në përmasa – rreth 15 kilometra e gjatë dhe 4–5 kilometra e gjerë – por e madhe në shpirt, në histori dhe në kujtesë.

E rrethuar nga Mali i Dhëmbelit dhe Mali i Çajupit, Zagoria ka trajtën e një lugine të thellë me shpate të pjerrëta, ku relievi herë zbutet në kodra të gjelbëruara, herë ashpërsohet në kreshta të zhveshura e forma karstike mbi 2000 metra lartësi. Në verë kullotat alpine shtrihen si qilim i gjelbër, ndërsa në dimër bora i jep zonës një qetësi të bardhë e të thellë.

Në mes të saj rrjedh lumi i Zagorisë, që derdhet në VjoseEdhe pse në gjuhën gjeografike quhet “përrua”, për zagoritët ai është shtylla e jetës. Burimet karstike që dalin anash tij freskojnë tokën, ndërsa në lartësi 400–800 metra shtrihen dhjetë fshatra që e ndajnë këtë trevë në Zagorinë e Sipërme dhe të Poshtme: Doshnica, Hoshteva, Vithuqi, Koncka, Nivani, Sheperi, Ndërani, Topova, Lliari dhe Zheji – secili me historinë dhe krenarinë e vet.

Këtu klima është malore, me reshje të shumta dhe erëra të ftohta që zbresin përmes luginës. Por ka edhe mikroklima befasuese: në Zhej e Doshnicë rritet ulliri, ndërsa Vërria konsiderohet vendi më i ngrohtë i Zagorisë. Kontrastet janë pjesë e identitetit të saj.

Zagoria është e banuar që në lashtësi. Rrënojat e vendbanimeve të hershme, kalaja ilire, gjurmët e antikitetit të vonë dhe mesjetës flasin për një vazhdimësi jete që nuk është ndërprerë. Në shekuj ajo kaloi nën administrime të ndryshme, por ruajti thelbin e saj. Përpjekjet për ta ndryshuar identitetin fetar nuk e thyen qëndresën: feja ortodokse, zakonet dhe traditat u mbajtën fort, si një pasuri që nuk negociohej.

Kjo krahinë kishte edhe një formë vetëqeverisjeje, një të drejtë zakonore të quajtur “Venom”, që rregullonte jetën e përditshme, pronësinë, fqinjësinë dhe solidaritetin. Ishte një mënyrë për të jetuar me rregull, me dinjitet dhe me përgjegjësi ndaj njëri-tjetrit.

Relievi i ashpër dhe mungesa e tokës së bukës i shtynë shumë zagoritë drejt emigracionit që herët. Stambolli, Greqia, Misiri, më pas Amerika dhe Kanadaja u bënë stacione jete për breza të tërë. Thuhet se për një kohë të gjatë, 80% e burrave ishin në kurbet. Por ata nuk u larguan për t’u shkëputur – u larguan për t’u kthyer me përvojë, me kulturë, me horizont më të gjerë. Emigracioni u bë urë, jo ndarje.

Dhe megjithat, Zagoria mbetet një përjetim. Gurët e shtëpive të vjetra gdhendin historinë në heshtje. Afresket e kishave ruajnë lutjet e shekujve. Kullotat e Dhëmbelit, shtigjet e Çajupit, urat që lidhin fshatrat – të gjitha bashkë krijojnë një peizazh që nuk është vetëm pamje, por ndjesi.

Isopolifonia ngrihet mbi lugina si një rrëfim kolektiv i jetës, i mallit dhe i gëzimit. Isopolifonia e Zagorisë është një nga shprehjet më të pastra të trashëgimisë shpirtërore të jugut shqiptar. Në Zagori, isoja është shtylla që mban këngën – ajo zgjat si një frymë e përbashkët që bashkon zërat në një trup të vetëm tingulli. Marrësi e nis rrëfimin, kthyesi e përforcon, hedhësi e ngre lart, ndërsa isoja e mban të lidhur. Është një arkitekturë vokale që kërkon disiplinë, dëgjim dhe harmoni mes këngëtarëve.

Në këtë peizazh mali, zëri është po aq i rëndësishëm sa guri. Isopolifonia e Zagorisë, pjesë e trashëgimisë shqiptare të njohur nga UNESCO, është një nga shenjat më të forta të identitetit kulturor të zonës.

Isopolifonia këndohet në dasma, në festa, në përkujtimore dhe në takime komunitare. Tradicionalisht e kënduar nga burra, sot ajo përfshin edhe gra, duke dëshmuar vazhdimësinë dhe përshtatjen me kohën. Në Zagori, kënga nuk është vetëm art – është kujtesë kolektive, është mënyrë për të treguar historinë pa e shkruar.

Dhe megjithatë, përtej gjithë këtyre të dhënave, Zagoria mbetet një përjetim. Mes maleve, burimeve dhe shtëpive të gurta, ajo ruan një ekuilibër të rrallë mes natyrës dhe njeriut.

Në Zagorinë e Libohovës nuk shkohet thjesht për ta vizituar. Shkohet për ta ndjerë – në jehonën e isos, në heshtjen e maleve dhe në gurët që mbajnë mbi vete shekujt e historisë.

Marrë nga ATSH