Nga Prof. Dr. Petraq Milo

Leksion në Universitetin Shtetëror të Kirgistanit /Foto nga autori

Në javën e fundit të muajit Mars 2026, kam qenë i ftuar zyrtarisht nga Universitetit Shtetëror i Kirgistanit për një cikël leksionesh në lidhje me Taksimin Ndërkombëtar. Gjatë qëndrimit në Bishkek, kam vizituar zyrtarisht Institutin Kinë-Kirgiz pranë Universitetit Shtetëror të Kirgistanit. Drejtuesi i këtij institucioni më kërkoi që të mbaja një leksion me studentet e këtij instituti mbi zhvillimet ekonomike në Kinë. Në vijim kam mbajtur një leksion mbi zhvillimin ekonomike të Kinës 2025-2026, si dhe një prezantim mbi marrëdhëniet ekonomike ndërmjet Kinës dhe Kirgistanit.

Iniciativa “Një Brez, një Rrugë” ka çuar në një rritje të shpejtë të tregtisë. Tregtia dypalëshe arriti një rekord prej 27.2 miliardë në vitin 2025, një rritje prej 20% nga viti në vit krahasuar me vitin 2024, duke u renditur e para në shkallën e rritjes së tregtisë në Azinë Qendrore. Kirgistani është gjithashtu një pikë kyçe tranziti në Azinë Qendrore. Shumë mallra kineze kalojnë përmes Kirgistanit në vende të tjera, gjë që tregon rolin e rëndësishëm të vendit si një qendër tregtare rajonale. Tregtia funksionon mirë për shkak të ndryshimeve në burime dhe industri. Eksportet e Kinës në Kirgistan janë mallra të konsumit të përditshëm si dhe produkte të teknologjisë së lartë, siç janë automjetet dhe makineritë e reja të energjisë. Importet e Kinës nga Kirgistani u rritën me 86%, kryesisht minerale dhe mallra bazë bujqësore, me më pak lloje të ndryshme produktesh. Produktet karakteristike bujqësore të Kirgistanit, të tilla si frutat e thata dhe mjalti, janë shumë të mirëpritura nga konsumatorët kinezë. Kirgistani ka ndërmarrë një hap të ri për të zgjeruar eksportet e saj bujqësore, me prodhuesit vendas, që tani janë në gjendje të furnizojnë edhe me fruta të ngrira në Kinë, pas miratimit nga autoritetet kineze.

Në Ekspozitën e 6-të Ndërkombëtare të Importit të Kinës, ekspozuesit paraqitën produktet e mjaltit nga Kirgistani.

Të dy vendet kanë zgjeruar lidhjet e tyre ekonomike gjatë viteve të fundit. Në vitin 2023, Kina doli si investitori kryesor i huaj i Kirgistanit, duke kontribuar ndjeshëm në sektorët e infrastrukturës, minierave dhe energjisë, si dhe ekonomisë digjitale. Deri në fund të vitit 2025, vëllimi i investimeve të huaja direkte (IHD) të akumuluara kineze në ekonominë e Kirgistanit arriti në 2.1 miliardë dollarë. Aktiviteti i investimeve nga Kina është rritur gjatë pesë viteve të fundit, me një rritje të ndjeshme të vërejtur pas vitit 2022, duke u bërë burimi kryesor i kapitalit për ekonominë e Kirgistanit. Pjesa më e madhe e investimeve kineze aktualisht është e drejtuar drejt infrastrukturës dhe industrisë. Kina ka intensifikuar angazhimet e saj të investimeve dhe infrastrukturës në Kirgistan, duke kërkuar të krijojë rrjete strategjike logjistike dhe transporti si pjesë e iniciativës “Një Brez, një Rrugë”.

Presidenti i Kirgistanit Sadyr Japarov në një ceremoni për prodhimin e 1,000 autobusëve kinezë Zhongtong për Kirgistanin në kompaninë Shandong Liaocheng të autobusëve Zhongtong të Kinës/Foto nga faqja zyrtare Find

Në qendër të këtij bashkëpunimi është ndërtimi i qendrave logjistike dhe hekurudhave, për të lehtësuar aksesin e drejtpërdrejtë në tregjet e Lindjes së Mesme dhe Evropës, siç dëshmohet nga projektet e fundit të infrastrukturës, duke përfshirë Qendrën At-Bashy dhe hekurudhën Kinë-Kirgistan-Uzbekistan. Qendra logjistike At-Bashy, pranë kufirit Kinë-Kirgistan, po zhvillohet në Zonën e Lirë Ekonomike Naryn (FEZ) të Kirgistanit, e cila ofron kushte të favorshme fiskale. Qendra At-Bashy, e pozicionuar 100 km nga kufiri Kinë-Kirgistan, synon të shërbejë si një qendër e madhe logjistike që lidh Kinën me Azinë Qendrore dhe Evropën. Shërbimet do të përfshijnë magazinim, ndërmjetësim doganor, stacione karburanti, dhe ambiente ekspozitash. Pasi të përfundojë, qendra do të rrisë kapacitetin e përpunimit të pikës kufitare At-Bashy, duke rritur tregtinë ndërkufitare dhe vëllimin vjetor të ngarkesave midis Kirgistanit dhe Kinës. Qendra gjithashtu planifikon të mbështesë prodhimin e orientuar drejt eksportit për tregjet brenda Unionit Ekonomik, Bashkimit Evropian dhe Organizatës Botërore të Tregtisë.

Ceremoni për prodhimin e 1,000 autobusëve Zhongtong për Kirgistanin në kompaninë Shandong Liaocheng të autobusëve Zhongtong të Kinës/Foto nga faqja zyrtare e kompanisë

Projekti hekurudhor Kinë-Kirgistan-Uzbekistan do të shkurtojë kohën e tranzitit nga Kina në Evropë deri në një javë. Rruga do të shmangë Kazakistanin, duke lidhur drejtpërdrejt Kirgistanin me Kinën dhe Uzbekistanin. Kjo hekurudhë luan një rol kyç në strategjinë e Pekinit në zgjerimin e rrugëve të saj të eksportit, duke ofruar alternativa ndaj rrugëve tradicionale përmes Rusisë. Hekurudha Kinë-Kirgistan-Uzbekistan është një projekt strategjik prej 4.7 miliardë dollarësh, që lidh Kashgarin (Kinë) me Andijanin (Uzbekistan) përmes Kirgistanit, duke formuar një “Korridor të Mesëm” të ri për tregtinë euroaziatike. Projekti përfshin 304 km binarë në Kirgistan, 50 ura dhe 29 tunele. Ndërtimi është caktuar për vitet 2025-2030, duke rritur lidhjen rajonale, duke nxitur tregtinë dhe duke krijuar një rrugë më të shpejtë dhe më ekonomike.

Itinerari hekurudhor që kalon Kinë, Kirgistan dhe Uzbekistan/Foto nga VCG

Projekte të tjera zhvillimore të infrastrukturës janë ndërtimi i autostradës 150 km Barskoon-Bedel, i cili ka filluar ndërtimin në gusht 2025. Kjo autostrade do të lidhë dy vendet në një pikë kontrolli të re kufitare. Kjo rrugë, projektuar të jetë më e sigurt se rrugët ekzistuese të sfiduara nga dimri, mendohet të përfundojë plotësisht deri në vitin 2030. Gjithashtu, autostrada Veri-Jug është një projekt i madh që përfshin 433 km ndërtim, i mbështetur nga Kina, për të lidhur rajonet jugore dhe veriore të Kirgistanit, duke përmirësuar efikasitetin dhe duke anashkaluar zonat e ashpra malore. Shumë nga fazat e ndërtimit të kësaj autostrade kanë përfunduar nga Korporata e Rrugëve dhe Urave të Kinës.

Investime të rëndësishme janë përqendruar gjithashtu në sektorin e minierave, në industrinë e përpunimit dhe te energjisë. Në industrinë e çimentos, ndërmarrja kryesore është fabrika e çimentos Kant, e kontrolluar nga kompania kineze Yatai, me një kapacitet prodhimi vjetor prej mbi 1.2 milion ton çimento. Investimet në zhvillimin e saj vlerësohen në rreth 100 milion dollarë. Konsorciumet kineze po investojnë në energji të rinovueshme, duke përfshirë një termocentral diellor në Balykchy prej 400 milion dollarësh, me kapacitet 400 MW.

Rritja e bashkëpunimit ndërmjet Kinës dhe Kirgistanit duke zgjeruar tregtinë dhe duke përmirësuar infrastrukturën kanë sjellë përfitime të mëdha për të dy vendet. Aktualisht bashkëpunimi ka hyrë në një fazë vendimtare të përmirësimeve të cilësisë. Pavarësisht sfidave si çekuilibrat tregtarë dhe mjedisi i biznesit, besimi i konsiderueshëm politik midis dy qeverive dhe arkitekturat ekonomike shumë të përputhura, formojnë një bazë të fortë për një bashkëpunim më të thellë. Për sa kohë që të dyja palët i përmbahen parimeve të konsultimit të ndërsjellë, ndërtimit të përbashkët dhe përfitimeve të përbashkëta, trajtojnë siç duhet rreziqet dhe përqendrohen në promovimin e tregtisë dhe investimeve më të mëdha, bashkëpunimi ekonomik dhe tregtar midis Kinës dhe Kirgistanit do të ketë perspektiva edhe më të gjera dhe do të bëhet një model bashkëpunimi për iniciativën “Një brez, një rrugë”.

Burimi CGTN