Nga Anar Hüseynov
Ambasador i Azerbajxhanit në Shqipëri

Çdo vit më 18 tetor, Azerbajxhani feston me krenari Ditën e Rivendosjes së Pavarësisë Shtetërore, një nga datat më të rëndësishme në historinë e tij moderne. Kjo ditë shënon rilindjen e shtetit azerbajxhanas në vitin 1991 pas rënies së Bashkimit Sovjetik — një moment që simbolizon guximin, qëndrueshmërinë dhe angazhimin e palëkundur të kombit për liri dhe sovranitet.

Rrënjët e pavarësisë së Azerbajxhanit datojnë më 28 maj 1918, kur Republika Demokratike e Azerbajxhanit (RDA) u shpall si republika e parë demokratike dhe laike në botën myslimane. Edhe pse RDA zgjati më pak se dy vjet para se të pushtohej nga Ushtria e Kuqe Bolshevike në vitin 1920, ajo hodhi themelet e shtetësisë dhe traditave demokratike të Azerbajxhanit. Për më shumë se shtatë dekada nën sundimin sovjetik, identiteti kombëtar i Azerbajxhanit u shtyp dhe vuajti nga neglizhenca. Vendosmëria e popullit për liri nuk u shua kurrë dhe në fund të viteve 1980, ndërsa Bashkimi Sovjetik dobësohej, kjo aspiratë u rizgjua fuqishëm.

Ngjarjet tragjike të 20 janarit 1990, të njohura si Janari i Zi, kur trupat sovjetike sulmuan civilët në Baku, përfshirë fëmijë, gra dhe të moshuar, shënuan një moment të dhimbshëm, por vendimtar në luftën e kombit për liri. Luftimi i përgjakshëm forcoi vendosmërinë e popullit për të rivendosur pavarësinë dhe sovranitetin. Më 18 tetor 1991, Këshilli i Lartë i Azerbajxhanit miratoi Aktin Kushtetues mbi Pavarësinë Shtetërore të Republikës së Azerbajxhanit, duke shpallur rivendosjen e pavarësisë dhe duke e deklaruar Azerbajxhanin trashëgimtarin ligjor të RDA-së së vitit 1918. Ky vendim u konfirmua me një referendum mbarëkombëtar më 29 dhjetor 1991, duke riafirmuar vullnetin e popullit azerbajxhanas për të jetuar të lirë në shtetin e tyre.

Por vitet e para të pavarësisë ishin sfiduese. Azerbajxhani u përball me paqëndrueshmëri politike, krizë ekonomike dhe agresionin armen, i cili rezultoi në pushtimin e 20% të territorit të tij të njohur ndërkombëtarisht dhe zhvendosjen e mbi një milion azerbajxhanasve. Pavarësisht këtyre vështirësive, Azerbajxhani ia doli mbanë. Nën udhëheqjen e Liderit Kombëtar Hejdar Alijev, vendi u stabilizua politikisht, reformoi ekonominë e tij dhe adoptoi një politikë të jashtme të pavarur.

Ëndrra historike për rivendosjen e sovranitetit të plotë u realizua dekada më vonë. Në vitin 2020, gjatë Luftës Patriotike 44-ditore, Azerbajxhani çliroi pjesën më të madhe të territoreve të tij të pushtuara. Në shtator 2023, Azerbajxhani rivendosi plotësisht sovranitetin e tij në të gjitha tokat e njohura ndërkombëtarisht, duke i dhënë fund pushtimit tre-dekada dhe duke hapur një kapitull të ri në historinë kombëtare.

Në njohje të këtyre arritjeve, Presidenti Ilham Alijev e shpalli vitin 2025 si “Viti i Kushtetutës dhe Sovranitetit”. Kjo deklaratë i jep një rëndësi të veçantë Ditës së Pavarësisë së këtij viti, pasi Azerbajxhani feston gjithashtu 30-vjetorin e miratimit të Kushtetutës – një nga simbolet e pavarësisë, e cila për të dytin vit radhazi zbatohet në të gjithë territorin e plotë të vendit.

Muajt e fundit, është bërë përparim i rëndësishëm në procesin e ndërtimit të paqes Azerbajxhan-Armeni. Të dy vendet kanë shprehur gatishmërinë për të normalizuar marrëdhëniet bazuar në njohjen reciproke të sovranitetit dhe integritetit territorial.

Një përparim i madh u arrit më 8 gusht 2025, në Washington D.C., gjatë një samiti të ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara. Atë ditë, Presidenti Ilham Alijev dhe Kryeministri Nikol Pashinyan, në prani të Presidentit të SHBA-së, Donald Trump, nënshkruar me iniciale Marrëveshjen për Vendosjen e Paqes dhe Marrëdhënieve Ndërshtetërore. Ata nënshkruan gjithashtu një Deklaratë të Përbashkët duke rikonfirmuar angazhimin e tyre të përbashkët për një traktat gjithëpërfshirës paqeje dhe normalizimin e plotë të lidhjeve diplomatike.

Samiti prodhoi disa rezultate kryesore: vendimin për të krijuar “Rrugën Trump për Paqe dhe Prosperitet Ndërkombëtar (TRIPP)” — një korridor i ri që lidh Azerbajxhanin kontinental me Republikën Autonome të Nakhchivan përmes Armenisë jugore — si dhe një kërkesë e përbashkët për të shfuqizuar Grupin e Minskut të OSBE-së, duke shënuar një fund formal të kornizës së vjetëruar të ndërmjetësimit.

Si pjesë e planit të normalizimit, Armenia u angazhua gjithashtu të ndryshojë Kushtetutën e saj, duke hequr dispozitat që përmbanin pretendime territoriale kundër Azerbajxhanit. Ky ndryshim kushtetues është një parakusht jetik për nënshkrimin e traktatit përfundimtar të paqes, duke i hapur rrugën një epoke paqeje të qëndrueshme, respekti reciprok dhe bashkëpunimi rajonal.

Dita e Rivendosjes së Pavarësisë qëndron si një kujtesë e fuqishme e udhëtimit të gjatë të Azerbajxhanit drejt lirisë dhe forcës së tij të qëndrueshme si një komb modern dhe i pavarur. Ndërsa vendi feston këtë ditë në Vitin e Kushtetutës dhe Sovranitetit, Azerbajxhani shikon me besim drejt një të ardhmeje të ndërtuar mbi paqen, progresin dhe prosperitetin.